{"id":13701,"date":"2017-06-30T12:42:13","date_gmt":"2017-06-30T08:42:13","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=13701"},"modified":"2017-06-30T12:44:26","modified_gmt":"2017-06-30T08:44:26","slug":"hilbert-david","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2017\/06\/30\/hilbert-david\/","title":{"rendered":"Hilbert David"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-medium wp-image-13702\" src=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/Hilbert-221x300.jpg\" alt=\"AMEA Riyaziyyat v\u0259 Mexanika \u0130nstitutu\" width=\"221\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/Hilbert-221x300.jpg 221w, https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2017\/06\/Hilbert.jpg 250w\" sizes=\"(max-width: 221px) 100vw, 221px\" \/>Hilbert David (1862-1943) B\u00f6y\u00fck alman riyaziyyat\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. David Hilbert riyaziyyat\u0131n \u0259n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259ki fundamental i\u015fl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259ti qazanm\u0131\u015fd\u0131r. 1900-c\u00fc ild\u0259 onu riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131n Parisd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n ikinci konqresin\u0259 d\u0259v\u0259t etdil\u0259r. Konqres \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 o, q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 b\u00f6y\u00fck c\u0259sar\u0259tl\u0259 Evklid h\u0259nd\u0259s\u0259sinin aksiomatikas\u0131n\u0131 yenid\u0259n qurdu. Hilbertin Evklid h\u0259nd\u0259s\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259klif etdiyi aksiomatika n\u00f6qsans\u0131z idi. Bundan ba\u015fqa o, n\u00f6vb\u0259ti \u0259srd\u0259 riyaziyyat\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n probleml\u0259ri aliml\u0259rin diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rma\u011f\u0131 q\u0259rara ald\u0131.<br \/>\nHilbertin 23 problemi aras\u0131nda konkret m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, riyaziyyat\u0131n inki\u015faf istiqam\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n \u00fcmumi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r d\u0259 var idi.<br \/>\nHilbertin probleml\u0259rind\u0259n yaln\u0131z biri (III problem) orta m\u0259kt\u0259b h\u0259nd\u0259s\u0259sin\u0259 aid idi.<br \/>\nHilbertin diqq\u0259tini o c\u0259lb etdi ki, \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131n sah\u0259sini hesablayanda limit anlay\u0131\u015f\u0131na ehtiyac yoxdur, \u00fc\u00e7bucaql\u0131 piramidan\u0131n h\u0259cmini hesablamaq \u00fc\u00e7\u00fcn limitsiz ke\u00e7inm\u0259k olmur.<br \/>\nBuna 1900-cu ild\u0259 M.Den cavab verdi. O Hilbertin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc problemini h\u0259ll ed\u0259r\u0259k isbat etdi ki, eynib\u00f6y\u00fckl\u00fckd\u0259 olan kub v\u0259 d\u00fczg\u00fcn tetraedr eynit\u0259rkibli deyil, y\u0259ni \u00e7ox\u00fczl\u00fcl\u0259rin h\u0259cmi n\u0259z\u0259riyy\u0259sini qurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn limitsiz ke\u00e7inm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. (bax: eyni b\u00f6y\u00fckl\u00fckd\u0259 v\u0259 eynit\u0259rkibli fiqurlar).<br \/>\nKonqresd\u0259n sonra alimin diqq\u0259tini riyazi analiz c\u0259lb edir v\u0259 burada o, h\u0259mi\u015f\u0259ki kimi, heyr\u0259tamiz yana\u015fma n\u00fcmayi\u015f etdirir. Onun fikrinc\u0259 funksiyalar sonsuz \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc f\u0259zan\u0131n n\u00f6qt\u0259l\u0259ridir. Analitik n\u0259tic\u0259l\u0259r s\u0131rf h\u0259nd\u0259si dild\u0259 al\u0131n\u0131r.<br \/>\nO, \u0259d\u0259dl\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259si sah\u0259sind\u0259 Varinqin m\u0259\u015fhur problemini h\u0259ll edir, isbat edir ki, ist\u0259nil\u0259n natural \u0259d\u0259di \u0259d\u0259dl\u0259rin q\u00fcvv\u0259tl\u0259ri c\u0259mi kimi g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar: \u0130st\u0259nil\u0259n natural \u0259d\u0259di d\u00f6rd kvadrat\u0131n, doqquz kubun, on doqquz d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc d\u0259r\u0259c\u0259nin v\u0259 s. c\u0259mi kimi g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<br \/>\nHilbertin i\u015fl\u0259diyi universitet XX \u0259srin birinci q\u0259rin\u0259sind\u0259<br \/>\n( 1\/3 &#8211; d\u0259) d\u00fcnya riyazi fikrinin b\u00f6y\u00fck m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n biri olmu\u015fdur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>M\u0259nb\u0259:\u00a0M.M\u0259rdanov, S.Mirz\u0259yev, \u015e. Sad\u0131qov M\u0259kt\u0259blinin riyaziyyatdan izahl\u0131 l\u00fc\u011f\u0259ti. Bak\u0131 2016, \u201cRadius n\u0259\u015friyyat\u0131\u201d, 296 s\u0259h.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a9 B\u00fct\u00fcn h\u00fcquqlar qorunur. X\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n www.imm.az sayt\u0131na istinad z\u0259ruridir.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hilbert David (1862-1943) B\u00f6y\u00fck alman riyaziyyat\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. David Hilbert riyaziyyat\u0131n \u0259n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rind\u0259ki fundamental i\u015fl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259ti qazanm\u0131\u015fd\u0131r. 1900-c\u00fc ild\u0259 onu riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131n Parisd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n ikinci konqresin\u0259 d\u0259v\u0259t etdil\u0259r. Konqres \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 o, q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 b\u00f6y\u00fck c\u0259sar\u0259tl\u0259 Evklid h\u0259nd\u0259s\u0259sinin aksiomatikas\u0131n\u0131 yenid\u0259n qurdu. Hilbertin Evklid h\u0259nd\u0259s\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259klif etdiyi aksiomatika n\u00f6qsans\u0131z idi. Bundan ba\u015fqa o, n\u00f6vb\u0259ti \u0259srd\u0259 riyaziyyat\u0131n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13701"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13701"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13701\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13703,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13701\/revisions\/13703"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13701"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13701"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13701"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}