{"id":14746,"date":"2017-10-11T16:43:32","date_gmt":"2017-10-11T12:43:32","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=14746"},"modified":"2017-10-25T14:49:08","modified_gmt":"2017-10-25T10:49:08","slug":"fizika-uzr%c9%99-nobel-mukafatini-qravitasiya-dalgalarinin-mu%c9%99yy%c9%99n-edilm%c9%99sin%c9%99-gor%c9%99-t%c9%99ltif-etdil%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2017\/10\/11\/fizika-uzr%c9%99-nobel-mukafatini-qravitasiya-dalgalarinin-mu%c9%99yy%c9%99n-edilm%c9%99sin%c9%99-gor%c9%99-t%c9%99ltif-etdil%c9%99r\/","title":{"rendered":"Fizika \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131n\u0131 qravitasiya dal\u011falar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u0259ltif etdil\u0259r"},"content":{"rendered":"<p>Rayner Vays, Barri Bari\u015f v\u0259 Kip Torn (siz onu \u201c\u0130nterstellar\u201d filmind\u0259ki i\u015fin\u0259 g\u00f6r\u0259 yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z) qravitasiya dal\u011falar\u0131n\u0131n k\u0259\u015ffin\u0259 g\u00f6r\u0259 fizika \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131n\u0131 ald\u0131lar. Bu elan \u0130sve\u00e7 elml\u0259r akademiyas\u0131nda oldu.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-medium wp-image-14747\" src=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/nobel-fizika-uzre-300x169.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"169\" srcset=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/nobel-fizika-uzre-300x169.jpg 300w, https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/nobel-fizika-uzre.jpg 500w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/>Qravitasiya dal\u011falar\u0131 haqq\u0131nda Albert Eyn\u015fteynin n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin eksperi-mental t\u0259sdiqi haqq\u0131nda 2016-c\u0131 ilin fevral\u0131nda (a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131n \u00f6z\u00fc 2015-ci ilin sentyabr\u0131nda olmu\u015fdu) L\u0130QO laboratoriyas\u0131n\u0131n aliml\u0259rind\u0259n m\u0259lum oldu. Onda lazerin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 qravitasiya dal\u011falar\u0131n\u0131n t\u0259siri alt\u0131nda azalan v\u0259 artan d\u00f6rd kilometrli tunell\u0259rin (qollar) uzunlu\u011funu \u00f6l\u00e7\u00fcrd\u00fcl\u0259r.<\/p>\n<p>Qravitasiya dal\u011falar\u0131 \u00f6t\u0259n il \u0259n \u00e7ox m\u00fczakir\u0259 olunan m\u00f6vzulardan biri olmu\u015fdur. O zaman L\u0130GO-dan \u2013 Amerikan\u0131n iki b\u00f6y\u00fck \u015ftat\u0131 Luiziana v\u0259 Kaliforniyada yerl\u0259\u015f\u0259n 2 n\u0259h\u0259ng abservatoriyadan olan fizikl\u0259r b\u0259yan etdil\u0259r ki, ilk d\u0259f\u0259 olaraq zaman-m\u0259kan anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, bel\u0259 dem\u0259k m\u00fcmk\u00fcns\u0259, dal\u011falar\u0131n\u0131n (dal\u011falanmas\u0131n\u0131n) m\u00f6vcudlu\u011funun birba\u015fa s\u00fcbutlar\u0131n\u0131 a\u015fkarlam\u0131\u015flar, hans\u0131 ki, bu haqda Eyn\u015fteyn h\u0259l\u0259 100 il bundan \u0259vv\u0259l \u00f6nc\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259r vermi\u015fdir. Bu dal\u011falar m\u0259kan-zaman\u0131 i\u015f\u0131q s\u00fcr\u0259ti il\u0259 ke\u00e7\u0259r\u0259k s\u0259yah\u0259t edirl\u0259r qara d\u0259likl\u0259rin qovu\u015fmas\u0131 v\u0259 ya ulduz partlay\u0131\u015flar\u0131 kimi, katastrofik Kainat hadis\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 peyda ola bilirl\u0259r. Onlar yay\u0131laraq Kainatda biz\u0259 m\u0259lum olan b\u00fct\u00fcn \u00f6l\u015fm\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Dem\u0259k, bu dal\u011falar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rin pozulmas\u0131 il\u0259 a\u015fkarlamaq olar.<\/p>\n<p>1970-ci ill\u0259rin ortalar\u0131nda Rayner Vays \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259ri poza bil\u0259n fon s\u0259s-k\u00fcy\u00fcn\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259rini t\u0259hlil edirdi, h\u0259m\u00e7inin bu s\u0259s-k\u00fcy\u00fc aradan qald\u0131ra bil\u0259n detektoru, lazer interferometrini layih\u0259l\u0259ndirdi. Kip Torn v\u0259 Rayner Vays art\u0131q onda q\u0259ti \u0259min idil\u0259r ki, qravitasiya dal\u011falar\u0131 a\u015fkar edil\u0259c\u0259k v\u0259 bizim Kainat haqq\u0131nda t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fc tamamil\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259kl\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259xmin\u0259n q\u0131rx il aliml\u0259rin f\u0259rziyy\u0259sinin t\u0259sdiqin\u0259 getdi. Vays 1,1 milyon dollarl\u0131q (9 milyon \u0130sve\u00e7 kronas\u0131) m\u00fckafat\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 alacaq, Torn v\u0259 Bari\u015f is\u0259 ikinci yar\u0131n\u0131 b\u00f6l\u0259c\u0259k. Qravitasiya dal\u011falar\u0131 h\u0259m\u00e7inin biz\u0259 Kainatda \u0259n ekstremal obyektl\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 imkan ver\u0259n qravitasiya-dal\u011favari astronomiyan\u0131n yeni d\u00f6vr\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259nb\u0259: https:\/\/hi-news.ru<\/p>\n<p><em>\u00a9 B\u00fct\u00fcn h\u00fcquqlar qorunur. X\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n www.imm.az sayt\u0131na istinad z\u0259ruridir.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Rayner Vays, Barri Bari\u015f v\u0259 Kip Torn (siz onu \u201c\u0130nterstellar\u201d filmind\u0259ki i\u015fin\u0259 g\u00f6r\u0259 yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131rs\u0131n\u0131z) qravitasiya dal\u011falar\u0131n\u0131n k\u0259\u015ffin\u0259 g\u00f6r\u0259 fizika \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131n\u0131 ald\u0131lar. Bu elan \u0130sve\u00e7 elml\u0259r akademiyas\u0131nda oldu. Qravitasiya dal\u011falar\u0131 haqq\u0131nda Albert Eyn\u015fteynin n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin eksperi-mental t\u0259sdiqi haqq\u0131nda 2016-c\u0131 ilin fevral\u0131nda (a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131n \u00f6z\u00fc 2015-ci ilin sentyabr\u0131nda olmu\u015fdu) L\u0130QO laboratoriyas\u0131n\u0131n aliml\u0259rind\u0259n m\u0259lum oldu. Onda lazerin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14746"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14746"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14746\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14748,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14746\/revisions\/14748"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14746"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14746"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14746"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}