{"id":17377,"date":"2018-02-19T12:06:40","date_gmt":"2018-02-19T08:06:40","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=17377"},"modified":"2018-02-19T12:09:44","modified_gmt":"2018-02-19T08:09:44","slug":"mudrikl%c9%99rin-sultani-n%c9%99sir%c9%99ddin-tusi-ii-hiss%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2018\/02\/19\/mudrikl%c9%99rin-sultani-n%c9%99sir%c9%99ddin-tusi-ii-hiss%c9%99\/","title":{"rendered":"M\u00fcdrikl\u0259rin sultan\u0131 &#8211; N\u0259sir\u0259ddin Tusi (II hiss\u0259)"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-medium wp-image-17337\" src=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/N\u0259sr\u0259ddin_Tusinin_portreti-213x300.jpg\" alt=\"\" width=\"213\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/N\u0259sr\u0259ddin_Tusinin_portreti-213x300.jpg 213w, https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/N\u0259sr\u0259ddin_Tusinin_portreti.jpg 354w\" sizes=\"(max-width: 213px) 100vw, 213px\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Tusinin elmi irsinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda.<\/strong> N.Tusinin elmi irsi \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fcasirl\u0259ri v\u0259 sonrak\u0131 aliml\u0259rin daim diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmu\u015fdur. Art\u0131q XIII \u0259srin sonu, XIV \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f, T\u0259brizd\u0259 monqol xanlar\u0131 Qazan v\u0259 Olceytunun saraylar\u0131nda i\u015fl\u0259mi\u015f Nizam \u0259d-Din \u0259l-H\u0259s\u0259n ibn M\u00fch\u0259mm\u0259d ibn H\u00fcseyn \u0259l-\u018frac \u0259l-Qummi \u0259n-Nisaburi Tusinin astronomiya, h\u0259nd\u0259s\u0259, f\u0259ls\u0259f\u0259 sah\u0259sind\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259r yazm\u0131\u015fd\u0131r. Onun \u201cT\u0259sanif sultan \u0259l-h\u00fck\u0259ma v\u0259l-m\u00fch\u0259qqiqin Xac\u0259 N\u0259sir \u0259d-Din Mm\u00fch\u0259mm\u0259d ibn M\u00fch\u0259mm\u0259d \u0259t-Tusi, q\u00fcdis\u0259 q\u0259bruhu\u201d (\u201cM\u00fcdrikl\u0259r v\u0259 m\u00fch\u0259qqiql\u0259rin sultan\u0131 Xac\u0259 N\u0259sir \u0259d-Dinin (q\u0259bri m\u00fcq\u0259dd\u0259s olsun!) [\u0259s\u0259rl\u0259rinin] t\u0259snifi\u201d) kitab\u0131 N.Tusinin \u0259s\u0259rl\u0259rinin t\u0259snifin\u0259 h\u0259sr edilmi\u015fdir. M\u00fch\u0259mm\u0259d ibn \u018fli ibn \u0259l-H\u00fcseyn \u0259l-Himazi (XIII \u0259srin II yar\u0131s\u0131), \u018fli\u015fah \u0259l-Xar\u0259zmi (1226-1300), \u018fli \u0259l-C\u00fcrcani (1340-1413), M\u00fch\u0259mm\u0259d \u0259l-C\u00fcrcani (v\u0259fat\u0131 1414), C\u0259m\u015fid \u0259l-Ka\u015fi (v\u0259fat\u0131 1430), Qaz\u0131zad\u0259 \u0259r-Rumi (1360-1437), \u018fli Qu\u015f\u00e7u (\u018fla \u0259d-Din ibn M\u00fch\u0259mm\u0259d \u0259l-Qu\u015f\u00e7u) (v\u0259fat\u0131 1474), \u0259l-H\u0259qq ibn \u018fbu \u0130shaq (XV \u0259srin sonu) v\u0259 s. aliml\u0259r f\u0259rqli zamanlarda N.Tusinin m\u00fcxt\u0259lif \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015f, onlara \u015f\u0259rhl\u0259r yazm\u0131\u015flar. Yuxar\u0131da s\u00f6yl\u0259diyimiz kimi, orta \u0259srl\u0259rd\u0259 N.Tusinin \u0259s\u0259rl\u0259ri avropa dill\u0259rin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilmi\u015fdir.<br \/>\nSon d\u00f6vrl\u0259r\u0259 g\u0259ldikd\u0259, ke\u00e7\u0259n \u0259srin ortalar\u0131ndan ba\u015flayaraq ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 m\u0259kan\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n respublikam\u0131zda N.Tusinin v\u0259 dig\u0259r klassikl\u0259rin elmi irsinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, onlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259rinin t\u0259rc\u00fcm\u0259si geni\u015f v\u00fcs\u0259t alm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259\u015fhur riyaziyyat\u00e7\u0131 v\u0259 elm tarix\u00e7isi A.P. Yu\u015fkevi\u00e7 yaz\u0131rd\u0131: \u00ab\u041d\u0430\u0434 \u0432\u043e\u043f\u0440\u043e\u0441\u0430\u043c\u0438 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0442\u0430\u043a \u043d\u0430\u0437\u044b\u0432\u0430\u0435\u043c\u043e\u0439 \u0430\u0440\u0430\u0431\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043c\u0430\u0442\u0435\u043c\u0430\u0442\u0438\u043a\u0438 \u0440\u0430\u0431\u043e\u0442\u0430\u043b\u0438 \u041c.\u0423. \u0413\u0430\u0448\u0438\u043c\u0437\u0430\u0434\u0435, \u0424.\u0410.\u041a\u0430\u0441\u0443\u043c\u0445\u0430\u043d\u043e\u0432, \u0413.\u0414. \u041c\u0430\u043c\u0435\u0434\u0431\u0435\u0439\u043b\u0438, \u0411.\u0410. \u0420\u043e\u0437\u0435\u043d\u0444\u0435\u043b\u044c\u0434, \u0420.\u041c. \u0421\u0443\u043b\u0442\u0430\u043d\u043e\u0432, \u0417.\u0418. \u0425\u0430\u043b\u0438\u043b\u043e\u0432 \u0432 \u0411\u0430\u043a\u0443, \u0422.\u041d. \u041a\u0430\u0440\u044b-\u041d\u0438\u044f\u0437\u043e\u0432 \u0432 \u0422\u0430\u0448\u043a\u0435\u043d\u0442\u0435, \u0425.\u0423.\u0421\u0430\u0434\u044b\u043a\u043e\u0432 \u0432 \u0421\u0442\u0430\u043b\u0438\u043d\u0430\u0431\u0430\u0434\u0435 (\u0414\u0443\u0448\u0430\u043d\u0431\u0435)\u00bb . Haql\u0131 olaraq H\u0259bibulla M\u0259mm\u0259db\u0259yli Az\u0259rbaycanda N.Tusi irsinin ilk ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 v\u0259 t\u0259bli\u011f\u00e7il\u0259rind\u0259n biri say\u0131l\u0131r. 1952-ci ild\u0259 o, B.A. Pozenfeldl\u0259 birlikd\u0259 \u201c\u015e\u0259kl \u0259l-qit\u0259\u201d \u0259s\u0259rini t\u0259rc\u00fcm\u0259 ed\u0259r\u0259k rus dilind\u0259 \u00ab\u0422\u0440\u0430\u043a\u0442\u0430\u0442 \u043e \u043f\u043e\u043b\u043d\u043e\u043c \u0447\u0435\u0442\u044b\u0440\u0435\u0445\u0441\u0442\u043e\u0440\u043e\u043d\u043d\u0438\u043a\u0435 (\u0428\u0430\u043a\u043b\u0443\u043b \u0433\u0438\u0442\u0430)\u00bb adl\u0131 kitab \u015f\u0259klind\u0259 n\u0259\u015fr etdirmi\u015fl\u0259r. Qeyd ed\u0259k ki, kitab\u0131n \u00f6n s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259n biri m\u0259rhum akademik Zahid X\u0259lilovdur. H.C. M\u0259mm\u0259db\u0259yli 1966-c\u0131 ild\u0259 \u00ab\u041e\u0441\u043d\u043e\u0432\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c \u041c\u0430\u0440\u0430\u0433\u0438\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043e\u0431\u0441\u0435\u0440\u0432\u0430\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u041d\u0430\u0441\u0438\u0440\u0435\u0434\u0434\u0438\u043d \u0422\u0443\u0441\u0438\u00bb m\u00f6vzusunda doktorluq dissertasiyas\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015fdir. O, elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131nda tutarl\u0131 d\u0259lill\u0259r \u0259sas\u0131nda b\u0259z\u0259n avropa aliml\u0259rinin adlar\u0131 il\u0259 ba\u011flanan k\u0259\u015ffl\u0259rin m\u0259hz \u015f\u0259rq aliml\u0259rin\u0259 aid oldu\u011funu, N.Tusi v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259rq aliml\u0259rinin elm tarixind\u0259 layiq olduqlar\u0131 m\u0259qam\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bu faktlar ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n monoqrafiyada geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. H.C.M\u0259mm\u0259db\u0259ylinin elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 il\u0259 x\u00fclas\u0259 \u015f\u0259klind\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, [7]-d\u0259 tan\u0131\u015f olmaq olar.<br \/>\nRespublikam\u0131zda N.Tusinin riyazi irsinin t\u0259dqiqinin ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259si 13 iyun 2000-ci il \u201cN\u0259sir\u0259ddin Tusinin anadan olmas\u0131n\u0131n 800 illiyi haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin F\u0259rman\u0131\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bundan sonra AMEA Riyaziyyat v\u0259 Mexanika \u0130nstitutunda \u018fli Babayevin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycan riyazi irsinin t\u0259tqiqi\u201d \u015f\u00f6b\u0259si f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131m\u0131zdan \u018fmir\u015fah \u018fmir\u0259hm\u0259dov v\u0259 Emina\u011fa M\u0259mm\u0259dov \u201cCami \u0259l-hesab bit-t\u0259xt v\u0259t-turab\u201d \u0259s\u0259rini az\u0259rbaycan, \u018fmir\u015fah \u018fmir\u0259hm\u0259dov, \u018fli Babayev, Emina\u011fa M\u0259mm\u0259dov, Valeriya M\u0259clumb\u0259yova rus dilin\u0259, Emina\u011fa M\u0259mm\u0259dov \u201c\u018fr-risal\u0259 fil-c\u0259br v\u0259l-m\u00fcqab\u0259l\u0259\u201d \u0259s\u0259rini az\u0259rbaycan dilin\u0259, S\u0259riyy\u0259 \u0130brahimova \u201cKitab \u0259l-m\u0259frudat\u201d \u0259s\u0259rini az\u0259rbaycan, \u018fli Babayev v\u0259 Valeriya M\u0259clumb\u0259yova is\u0259 rus dilin\u0259, Emina\u011fa M\u0259mm\u0259dov \u201cT\u0259crid \u0259l-m\u0259ntiq\u201d \u0259s\u0259rini tam \u015f\u0259kild\u0259 (2015-ci ild\u0259 is\u0259 \u018fli \u018fliyev rus dilin\u0259) v\u0259 \u201cT\u0259crid \u0259l-etiqad\u201d \u0259s\u0259rinin k\u0259lam hiss\u0259sini az\u0259rbaycan dilin\u0259 uy\u011fun \u015f\u0259rh v\u0259 izahlarla t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015f, 2010 v\u0259 2014-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 N.Tusinin xatir\u0259sin\u0259 h\u0259sr edilmi\u015f beyn\u0259lxalq konfranslar ke\u00e7irilmi\u015f, \u015f\u00f6b\u0259nin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 m\u00fct\u0259madi olaraq respublikadaxili v\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Sankt-Petrburq, Tehran, D\u0259rb\u0259nd, Moskva v\u0259 s. kimi \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 t\u0259\u015fkil edilmi\u015f beyn\u0259lxalq elmi konfranslarda i\u015ftirak etmi\u015f, tezis v\u0259 m\u0259qal\u0259l\u0259r \u00e7ap etdirmi\u015fl\u0259r. Bundan \u0259lav\u0259 2001-ci ild\u0259 N.Tusinin Evklidin \u201c\u018fsaslar\u201d kitab\u0131na \u015f\u0259rhl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t \u201cT\u0259hriri \u00d6qlidis\u201d \u0259s\u0259ri az\u0259rbaycan dilind\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015fd\u00fcr. Kitab\u0131n konkret hans\u0131 \u0259lyazma \u0259sas\u0131nda t\u0259rc\u00fcm\u0259 edildiyi biz\u0259 m\u0259lum deyil. \u00c7ox b\u00f6y\u00fck ehtimalla t\u0259rc\u00fcm\u0259nin 1881-ci il\u0259 Tehran \u0259lyazams\u0131 \u0259sas\u0131nda apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259k olar. Kitab\u0131n n\u0259\u015fri zaman\u0131 t\u0259rc\u00fcm\u0259ci &#8211; m\u0259rhum H\u0259s\u0259n Z\u0259rrin\u0259zad\u0259 sa\u011f olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259rc\u00fcm\u0259nin islah\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131qlar\u0131 redaktorlar \u018fyyub Quliyev v\u0259 \u018fli Babayev \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Davam\u0131 var&#8230;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">[7]\u00a0\u0410\u0442\u0430\u0438 \u0410.\u0410., \u0417\u0435\u0439\u043d\u0430\u043b\u043e\u0432 \u0420.\u0410. \u0413.\u0414\u0436. \u041c\u0430\u043c\u0435\u0434\u0431\u0435\u0439\u043b\u0438 \u2013 \u043f\u0435\u0440\u0432\u044b\u0439 \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c \u043d\u0430\u0441\u043b\u0435\u0434\u0438\u044f \u041d\u0430\u0441\u0438\u0440\u0435\u0434\u0434\u0438\u043d\u0430 \u0422\u0443\u0441\u0438 \u0432 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0435. \u041c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u044b \u041c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u043e\u0439 \u043a\u043e\u043d\u0444\u0435\u0440\u0435\u043d\u0446\u0438\u0438, \u043f\u043e\u0441\u0432\u044f\u0449\u0435\u043d\u043d\u043e\u0439 810-\u043b\u0435\u0442\u0438\u044e \u041c\u0443\u0445\u0430\u043c\u043c\u0435\u0434\u0430 \u041d\u0430\u0441\u0438\u0440\u0435\u0434\u0434\u0438\u043d\u0430 \u0422\u0443\u0441\u0438. \u0411\u0430\u043a\u0443 -2011, \u0441. 38-49.<\/p>\n<p><strong><em>M\u0259nb\u0259: Misir M\u0259rdanov, Emina\u011fa M\u0259mm\u0259dov &#8220;N\u0259sir\u0259ddin Tusinin h\u0259yat\u0131, elmi f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 irsinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin b\u0259zi aktual m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri&#8221; , &#8220;AMEA-n\u0131n X\u0259b\u0259rl\u0259r M\u0259cmu\u0259si&#8221;\u00a0 jurnal\u0131, 2016, cild 3, No 3, s\u0259h. 12-29.\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>\u00a9 B\u00fct\u00fcn h\u00fcquqlar qorunur. X\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n www.imm.az sayt\u0131na istinad z\u0259ruridir.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tusinin elmi irsinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda. N.Tusinin elmi irsi \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fcasirl\u0259ri v\u0259 sonrak\u0131 aliml\u0259rin daim diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmu\u015fdur. Art\u0131q XIII \u0259srin sonu, XIV \u0259srin birinci yar\u0131s\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f, T\u0259brizd\u0259 monqol xanlar\u0131 Qazan v\u0259 Olceytunun saraylar\u0131nda i\u015fl\u0259mi\u015f Nizam \u0259d-Din \u0259l-H\u0259s\u0259n ibn M\u00fch\u0259mm\u0259d ibn H\u00fcseyn \u0259l-\u018frac \u0259l-Qummi \u0259n-Nisaburi Tusinin astronomiya, h\u0259nd\u0259s\u0259, f\u0259ls\u0259f\u0259 sah\u0259sind\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259r yazm\u0131\u015fd\u0131r. Onun \u201cT\u0259sanif sultan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17377"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17377"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17377\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17378,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17377\/revisions\/17378"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17377"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17377"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17377"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}