{"id":17977,"date":"2018-03-30T11:58:28","date_gmt":"2018-03-30T07:58:28","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=17977"},"modified":"2018-03-30T13:04:10","modified_gmt":"2018-03-30T09:04:10","slug":"mudrikl%c9%99rin-sultani-n%c9%99sir%c9%99ddin-tusi-vi-hiss%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2018\/03\/30\/mudrikl%c9%99rin-sultani-n%c9%99sir%c9%99ddin-tusi-vi-hiss%c9%99\/","title":{"rendered":"M\u00fcdrikl\u0259rin sultan\u0131 \u2013 N\u0259sir\u0259ddin Tusi (VI hiss\u0259)"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-medium wp-image-17337\" src=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/N\u0259sr\u0259ddin_Tusinin_portreti-213x300.jpg\" alt=\"\" width=\"213\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/N\u0259sr\u0259ddin_Tusinin_portreti-213x300.jpg 213w, https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/N\u0259sr\u0259ddin_Tusinin_portreti.jpg 354w\" sizes=\"(max-width: 213px) 100vw, 213px\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>N.Tusinin<\/strong> <strong>elmi irsin\u0259 q\u0131sa bax\u0131\u015f<\/strong>. Son ill\u0259r \u0130nstitutumuzda Tusinin \u00e7oxsah\u0259li elmi irsinin bir ne\u00e7\u0259 istiqam\u0259td\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 apar\u0131l\u0131r. Bu sah\u0259l\u0259rd\u0259 Tusinin elmi f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259ri bar\u0259sind\u0259 q\u0131saca s\u00f6z a\u00e7maq ist\u0259rdik<br \/>\nH\u0259nd\u0259si irs. \u0130slam xilaf\u0259tinin ilk d\u00f6vrl\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Evklidin \u201c\u018fsaslar\u201d kitab\u0131 aliml\u0259rin daim diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmu\u015fdur. N.Tusiy\u0259 kimi \u201c\u018fsaslar\u201d\u0131n t\u0259rc\u00fcm\u0259si v\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259ri aras\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar m\u0259\u015fhur olmu\u015fdur:<br \/>\n&#8211; \u018fbu \u018fbdullah Cabir ibn H\u0259yyan \u0259l-\u018fzdi \u0259s-Sufi &#8211; VIII \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Onun \u201c\u015e\u0259rh Uqlidis\u201d \u0259s\u0259ri m\u0259\u015fhurdur;<br \/>\n&#8211; \u0259l-H\u0259ccac ibn Yusuf ibn Matar &#8211; VIII \u0259srin sonu IX \u0259srin \u0259vv\u0259lirind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f, x\u0259lif\u0259 Harun \u0259r-R\u0259\u015fid v\u0259 \u0259l-M\u0259munun sarayinda i\u015fl\u0259mi\u015f, Evklidin \u201c\u018fsaslar\u201d v\u0259 Ptolomeyin \u201c\u0259l-M\u0259c\u0259st\u201d \u0259s\u0259rl\u0259rini t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015fdir;<br \/>\n&#8211; \u0259l-Abbas ibn S\u0259id \u0259l-C\u00f6vh\u0259ri &#8211; IX \u0259srin ilk yar\u0131s\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. \u201c\u0130slah li-kitab \u0259l-\u00fcsul\u201d (\u201c\u018fsaslar kitab\u0131n\u0131n islah\u0131\u201d) kitab\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifidir. N.Tusinin \u201cParalel x\u0259tl\u0259r haqq\u0131nda \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259rin aradan g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda traktat\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 Evklidin V postulat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259l-C\u00f6vh\u0259rinin t\u0259klif etdiyi isbat \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r;<br \/>\n&#8211; Sabit ibn Q\u00fcrra &#8211; 836-901-ci ill\u0259rd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. \u201c\u018fsaslar\u201d kitab\u0131n\u0131 t\u0259c\u00fcm\u0259 etmi\u015fdir \u2013\u201cKitab \u0259l-\u00fcsul \u0259l-h\u0259nd\u0259s\u0259 li-Uqlidis, \u201cT\u0259hrir Uqlidis li-Sabit\u201d kitab\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifidir.<br \/>\nTusinin \u201c\u018fsaslara\u201d yazd\u0131\u011f\u0131 \u015f\u0259rhl\u0259r m\u00fcxt\u0259lif adlar alt\u0131nda tan\u0131n\u0131r: \u201cT\u0259hrir kitab al-\u00fcsul al-h\u0259nd\u0259s\u0259 li-Uqlidis\u201d, \u201cKitab t\u0259hrir \u00fcsul li-Uqlidis\u201d. \u018fs\u0259r Evklidin \u201c\u018fsaslar\u201d\u0131n\u0131n 15 m\u0259qal\u0259sini tam \u015f\u0259kild\u0259 saxlamaqla yana\u015f\u0131, geni\u015f \u015f\u0259rhl\u0259rl\u0259 z\u0259ngindir. Kitab\u0131n t\u0259rtib edilm\u0259sind\u0259 N.Tusi h\u0259m Evklidin, h\u0259m H\u0259ccac\u0131n, h\u0259m d\u0259 Sabit ibn Q\u00fcrran\u0131n variantalr\u0131ndan faydalanm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 onlar aras\u0131nda f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259ri d\u0259 qeyd etmi\u015fdir. N.Tusi kitab\u0131n giri\u015f hiss\u0259sind\u0259 s\u00f6yl\u0259yir: \u201cR\u0259hman, r\u0259him olan Allah\u0131n ad\u0131yla. H\u0259r \u015feyin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 Ondan olan v\u0259 Ona qay\u0131dana h\u0259md olsun. B\u00fct\u00fcn varl\u0131qlar\u0131n h\u0259qiq\u0259ti Onun yan\u0131ndad\u0131r v\u0259 h\u0259r \u015feyin sahibi Odur. Muh\u0259mm\u0259d v\u0259 onun pak ail\u0259sin\u0259 Onun salavat\u0131 olsun.<br \/>\n\u201c\u018fl-M\u0259c\u0259sti\u201d \u015f\u0259rh edib qurtard\u0131qdan sonra, Evklid Surmiy\u0259 m\u0259xsus olan \u201cH\u0259nd\u0259s\u0259 v\u0259 hesab\u0131n \u0259saslar\u0131\u201dn\u0131 onlara ziyan g\u0259tirm\u0259y\u0259n lakoniklik v\u0259 yorucu olmayan t\u0259hlill\u0259rl\u0259, onun m\u0259qs\u0259dini saxlamaqla, ona layiq olanlar\u0131 \u0259lav\u0259 etm\u0259kl\u0259 \u015f\u0259rh etm\u0259k ist\u0259dim. Hans\u0131lar\u0131n\u0131 ki, bu elmin bilicil\u0259rinin yaz\u0131lar\u0131ndan v\u0259 \u00f6z istedad\u0131mla \u0259ld\u0259 etmi\u015f\u0259m. H\u0259ccac v\u0259 Sabitin n\u00fcsx\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259sas materiala edilmi\u015f \u0259lav\u0259l\u0259ri ya onlar\u0131 birba\u015fa g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259, ya da t\u0259klifl\u0259rin n\u00f6mr\u0259l\u0259rini m\u00fcxt\u0259lif r\u0259ngl\u0259 yazmaqla g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259y\u0259m. Bunu yaln\u0131z Allaha t\u0259v\u0259kk\u00fcl ed\u0259r\u0259k edir\u0259m. Bel\u0259 ki, m\u0259nim t\u0259v\u0259kk\u00fcl\u00fcm yaln\u0131z Onad\u0131r. S\u00f6yl\u0259yir\u0259m ki, kitab on be\u015f m\u0259qal\u0259d\u0259n ibar\u0259t olub, H\u0259ccac\u0131n variantinda d\u00f6rd y\u00fcz alt\u0131m\u0131\u015f s\u0259kkiz t\u0259klifd\u0259n ibar\u0259tdir. Sabit variant\u0131 is\u0259 bundan on \u0259d\u0259d \u00e7oxdur. B\u0259zi yerl\u0259rd\u0259 h\u0259m\u00e7inin onlar\u0131n ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131nda da f\u0259rqlilik var. F\u0259rqli olan yerl\u0259rd\u0259 Sabitin t\u0259klifl\u0259rini q\u0131rm\u0131z\u0131, H\u0259ccac\u0131nk\u0131lar\u0131 is\u0259 qara r\u0259ngl\u0259 n\u00f6mr\u0259rl\u0259mi\u015f\u0259m\u201d.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">N.Tusinin Sabit, H\u0259ccac v\u0259 Evklidin m\u0259tnl\u0259ri aras\u0131nda f\u0259rqli t\u0259r\u0259fl\u0259ri g\u00f6st\u0259rm\u0259si onun Evklidin yunan dilind\u0259ki orijinal\u0131ndan istifad\u0259 etdiyini g\u00f6st\u0259rir. N.Tusinin yunan dilind\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r etm\u0259sini dig\u0259r ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131lar da t\u0259sdiq edirl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n,\u00a0 Matviyevskaya Q.P. yaz\u0131r: \u00ab\u0415\u043c\u0443 \u043f\u0440\u0438\u043d\u0430\u0434\u043b\u0435\u0436\u0438\u0442 \u0431\u043e\u043b\u044c\u0448\u043e\u0435 \u0447\u0438\u0441\u043b\u043e \u043f\u0435\u0440\u0435\u0432\u043e\u0434\u043e\u0432 \u0433\u0440\u0435\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u0439, \u043a\u043e\u0442\u043e\u0440\u044b\u0435 \u043e\u043d \u0441\u043d\u0430\u0431\u0434\u0438\u043b \u043f\u043e\u044f\u0441\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f\u043c\u0438 \u0438 \u0441\u0443\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u043c\u0438 \u0434\u043e\u043f\u043e\u043b\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f\u043c\u0438\u00bb ([9], \u0441\u0442\u0440 225).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0N.Tusinin \u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u00fc\u0259llifi oldu\u011fu iki h\u0259nd\u0259si \u0259s\u0259ri m\u0259\u015fhurdur. Bunlar \u201cK\u0259\u015ff \u0259l-\u011fina an \u0259srar \u0259\u015f-\u015f\u0259kl \u0259l-qita\u201d (\u201cK\u0259sik fiqurlar\u0131n sirl\u0259rinin dol\u011fun k\u0259\u015ffi (b\u0259yan\u0131)\u201d. Kitab ilk olaraq fars dilind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f, 1260-c\u0131 ild\u0259 N.Tusinin \u00f6z\u00fc t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259r\u0259b dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilmi\u015fdir) v\u0259 \u201c\u018fr-risal\u0259t \u0259\u015f-\u015fafiy\u0259\u00a0 an \u0259\u015f-\u015f\u0259kki fil-x\u00fctut \u0259l m\u00fctavaziy\u0259\u201d (Paralell\u0259r haqq\u0131nda \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259rin aradan g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si trakatat\u0131) \u0259s\u0259rl\u0259ridir. Qeyd ed\u0259k ki, h\u0259r iki \u0259s\u0259r rus dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilmi\u015fdir: \u00ab\u0422\u0440\u0430\u043a\u0442\u0430\u0442 \u043e \u043f\u043e\u043b\u043d\u043e\u043c \u0447\u0435\u0442\u044b\u0440\u0435\u0445\u0441\u0442\u043e\u0440\u043e\u043d\u043d\u0438\u043a\u0435\u00bb (H.C.M\u0259mm\u0259db\u0259yli v\u0259 B.A.Rozenfeldin redakt\u0259si il\u0259, Bak\u0131 1952), \u201c\u0422\u0440\u0430\u043a\u0442\u0430\u0442, \u0438\u0441\u0446\u0435\u043b\u044f\u044e\u0449\u0438\u0439 \u0441\u043e\u043c\u043d\u0435\u043d\u0438\u0435 \u043f\u043e \u043f\u043e\u0432\u043e\u0434\u0443 \u043f\u0430\u0440\u0430\u043b\u043b\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u0445 \u043b\u0438\u043d\u0438\u0439\u201d (\u0259r\u0259b dilind\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259 B.A.Rozenfeld &#8211; \u0418\u041c\u0418, 1960, VIII \u0432\u044b\u043f\u0443\u0441\u043a, \u0441\u0442\u0440. 483-532).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0\u201cT\u0259hrir kitab m\u0259rif\u0259t m\u0259sah\u0259t \u0259l-\u0259\u015fkal \u0259l-b\u0259sit\u0259 v\u0259l-k\u00fcriyy\u0259 li-B\u0259ni Musa M\u00fch\u0259mm\u0259d v\u0259l-H\u0259s\u0259n v\u0259 \u018fhm\u0259d\u201d \u0259s\u0259ri haqq\u0131nda. R\u0259vay\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 Musa ibn \u015eakir g\u0259nc ya\u015flar\u0131nda Xorasanda yolk\u0259s\u0259n olsa da, sonralar x\u0259lif\u0259 \u0259l-M\u0259munun yax\u0131nlar\u0131ndan olmu\u015fdur. Onun o\u011fullar\u0131 Muh\u0259mm\u0259d, \u0259l-H\u0259s\u0259n v\u0259 \u018fhm\u0259d (9-cu \u0259sr) \u00e7ox g\u00f6z\u0259l t\u0259hsil alm\u0131\u015flar, Ba\u011fdadda i\u015fl\u0259mi\u015fl\u0259r. Klassik yunan elmi irsi il\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015f olmu\u015f v\u0259 onlar\u0131n \u0259r\u0259b dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259sin\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015fl\u0259r. Mexanika, h\u0259nd\u0259s\u0259 sah\u0259sind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 traktat\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259ridir. [3]-d\u0259 d\u0259 qeyd edildiyi\u00a0 kimi, \u0259s\u0259r yaln\u0131z N.Tusinin \u015f\u0259rhl\u0259ri \u00a0\u015f\u0259klind\u0259 m\u00f6v\u00adcud oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn haql\u0131 olaraq N.Tusi h\u0259min kitab\u0131n m\u00fc\u0259llifi say\u0131lmal\u0131d\u0131r.\u00a0 \u018fs\u0259r 18 m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n iba\u00adr\u0259tdir. \u0130lk yeddi m\u0259s\u0259l\u0259 planimetriya m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ridir. Burada \u00e7oxbucaql\u0131n\u0131n sah\u0259sinin onun daxilin\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015f \u00e7evr\u0259nin radiusu il\u0259 yar\u0131mperimetrin hasilin\u0259, dair\u0259nin sah\u0259sinin radiusu il\u0259 \u00e7evr\u0259sinin hasilin\u0259 b\u0259rab\u0259r olmas\u0131, \u00e7evr\u0259nin dia\u00admet\u00adrinin onun uzunlu\u011funa nisb\u0259tinin sabit, d\u0259yi\u015fm\u0259z k\u0259miyy\u0259t olmas\u0131 (ilk d\u00f6rd t\u0259k\u00adlif), Arximed metodu \u0259sas\u0131nda \u00a0\u0259d\u0259dinin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si (6-c\u0131 t\u0259klif), \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131n sah\u0259sinin\u00a0 hesablanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Heron d\u00fcsturunun \u0259ld\u0259 edilm\u0259si (7-ci t\u0259klif) kimi m\u0259s\u0259\u00adl\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131l\u0131r. Diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n bir m\u0259qam is\u0259 ondan ibar\u0259tdir ki,\u00a0 7-ci t\u0259klifd\u0259\u00a0 Heronun ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u00adm\u0259mi\u015fdir. Ad\u0259t\u0259n, uy\u011fun m\u0259qamlarda klassikl\u0259r \u00f6z \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 n\u0259yin kim\u0259 aid oldu\u011funu a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Nec\u0259 ki, 5-ci m\u0259\u00ads\u0259\u00adl\u0259\u00adnin sonunda \u00a0\u00a0\u0259d\u0259dinin \u0259ld\u0259 edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edil\u0259n metodun m\u0259hz Arxi\u00adme\u00add\u0259 m\u0259nsub oldu\u011fu qeyd edilib. Bundan \u0259lav\u0259, \u0259s\u0259rin ax\u0131r\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qeyd diqq\u0259ti c\u0259lb edir<em>: <\/em>\u201cKitab\u0131m\u0131zda t\u0259svir etdiyimiz h\u0259r \u015fey biz\u0259 aid\u00addir. Yaln\u0131z \u00e7evr\u0259nin diametrl\u0259 t\u0259yin edilm\u0259si \u2013 hans\u0131 ki, Arximed\u0259 m\u0259xsusudur v\u0259 iki miqdar aras\u0131nda eyni bir nisb\u0259ti do\u011furan iki miqdar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin t\u0259yin edilm\u0259sind\u0259n ba\u015fqa \u2013 bu yuxar\u0131da s\u00f6yl\u0259ndiyi kimi Menelaya aiddir\u201d. Qeydd\u0259 istisna edilmi\u015f ikinci m\u0259s\u0259l\u0259 traktat\u0131n 16-c\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sidir v\u0259 o a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131ndan ibar\u0259tdir: \u201c\u0130ki f\u0259rz edilmi\u015f miqdar aras\u0131nda el\u0259 iki miqdar tapmaq ist\u0259yirik ki, (bu) d\u00f6rd (miqdar) eyni bir nisb\u0259td\u0259 olsun. Bunda h\u0259nd\u0259s\u0259sev\u0259rl\u0259r (talib) \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck fayda var. V\u0259 onun k\u00f6m\u0259yi il\u0259 kublanm\u0131\u015f\u0131n k\u00f6k\u00fc \u0259ld\u0259 edilir. Bel\u0259 ki, vahid v\u0259 kublan\u00adm\u0131\u015f aras\u0131nda eyni nisb\u0259tli iki miqdar\u0131 biliriks\u0259, vahid t\u0259r\u0259fd\u0259n ikincisi kublanm\u0131\u015f\u0131n k\u00f6k\u00fc olur. Bu q\u0259dim aliml\u0259rd\u0259n olan Menelay kimi tan\u0131nana m\u0259xsusdur ki, onun h\u0259n\u00add\u0259s\u0259 kitab\u0131nda g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. Onu da biz t\u0259svir edirik\u201d.<\/p>\n<p>Do\u011frudan da, Heron ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n d\u00fcsturu \u00fcmumi \u015f\u0259kild\u0259 ifad\u0259 etm\u0259\u00admi\u015fdir. O, yaln\u0131z t\u0259r\u0259fl\u0259ri 13, 14, 15 v\u0259 5, 12, 13 olmaqla sah\u0259l\u0259ri uy\u011fun olaraq 84 v\u0259 30 olan \u00fc\u00e7bucaqlara baxm\u0131\u015fd\u0131r ([10],\u00a0 s\u0259h.954). Sonralar sah\u0259l\u0259ri\u00a0 v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259ri tam \u0259d\u0259d\u00adl\u0259rl\u0259 ifad\u0259 edil\u0259n \u00fc\u00e7bucaqlar onun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 Heron \u00fc\u00e7bucaqlar\u0131\u00a0 adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015flar. Bu m\u00fcnasib\u0259tin ilk d\u0259f\u0259 Arximed t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259ld\u0259 edildiyi s\u00f6yl\u0259ns\u0259 d\u0259, traktatdak\u0131 isbat \u00fcsulunun Arximed\u0259 m\u0259nsub olub-olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259y\u0259 bilm\u0259rik. Yaddan \u00e7\u0131xar\u00admaq laz\u0131m deyil ki, yunan klassikl\u0259rinin \u00e7oxunun \u0259s\u0259rl\u0259ri \u0259r\u0259b dilind\u0259ki t\u0259rc\u00fcm\u0259 v\u0259 onlara \u015f\u0259rhl\u0259r say\u0259sind\u0259 m\u00f6vcuddurlar.\u00a0 Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 bu \u0259s\u0259rl\u0259r yenid\u0259n \u0259r\u0259b dilin\u00add\u0259n avropa dill\u0259rin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Kitab\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda k\u0259miyy\u0259tl\u0259rin \u00f6l\u00e7\u00fclm\u0259sind\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259ri vahid\u0259 b\u0259rab\u0259r kvadrat v\u0259 till\u0259ri vahid\u0259 b\u0259rab\u0259r olan kubun \u00f6l\u00e7\u00fc vahidi kimi q\u0259bul edilm\u0259sinin s\u0259b\u0259bl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi izah edilir:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">&#8211; onlar\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n al\u0131nan fiqurlar\u0131n keyfiyy\u0259tind\u0259 d\u0259yi\u015fiklik ba\u015f vermir. Bu da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 fiqurlar\u0131n kvadraturas\u0131nda \u2013 \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259nm\u0259sind\u0259, y\u0259ni b\u00f6lg\u00fcl\u0259nm\u0259sind\u0259 z\u0259ruridir;<\/p>\n<p>&#8211; vahidl\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 bo\u015fluq qalm\u0131r;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">&#8211; h\u0259r iki halda \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259 bil\u0259n (rasional \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc) fiqurun, \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259 bilinm\u0259y\u0259n (irrasional \u00f6l\u00ad\u00e7\u00fc\u00adl\u00fc) fiqurdan f\u0259rql\u0259ndiril\u0259 bilinm\u0259si asand\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bunlardan \u0259lav\u0259, \u201cd\u00f6rdbucaql\u0131 fiqurlar\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fcy\u00fc ki, \u0259hat\u0259 edilmi\u015fdir, o\u00a0 d\u00fczbucaq\u00adl\u0131d\u0131r\u201d m\u00fcdd\u0259as\u0131 il\u0259 kvadrat v\u0259 kubun a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 ekstermal xass\u0259l\u0259ri d\u0259 \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr: perimetrl\u0259ri (tam s\u0259thl\u0259rinin sah\u0259l\u0259ri) b\u0259rab\u0259r olan d\u00fczbucaql\u0131lar (paralelepipedl\u0259r) aras\u0131nda sah\u0259si (h\u0259cmi) \u0259n b\u00f6y\u00fck olan fiqur kvadratd\u0131r (kubdur). \u0130zoperimetrik prob\u00adle\u00admin q\u0259dim zamanlardan riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131 daim d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fcy\u00fcn\u00fc n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, bu xass\u0259nin N.Tusi v\u0259 dig\u0259r riyaziyyat\u00e7\u0131lara m\u0259lum olmas\u0131 t\u0259\u0259cc\u00fcb do\u011furmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bunlardan \u0259lav\u0259, N.Tusinin q\u0259dim yunan v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn s\u0259l\u0259fl\u0259ri olan orta \u0259sr \u015e\u0259rq aliml\u0259rinin \u00e7oxsayl\u0131 h\u0259nd\u0259si \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259ri m\u00f6vcuddur. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u00fcxt\u0259lif kitabaxanalar\u0131nda h\u0259min \u0259s\u0259rl\u0259rin \u0259lyazmalar\u0131 v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif versiyalar\u0131 saxlanmaqdad\u0131r. T\u0259kc\u0259 Tehran Universitetinin M\u0259rk\u0259zi Kitabxanas\u0131ndan \u0259ld\u0259 edilmi\u015f \u201cM\u00fct\u0259v\u0259ssit\u0259\u201d<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a> adlanan iki topluda olan\u00a0 \u0259s\u0259rl\u0259r haqq\u0131nda q\u0131sa m\u0259lumat verm\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nm\u0259k ist\u0259rdik. Birinci topluda\u00a0 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar c\u0259m edilmi\u015fdir:<\/p>\n<ol>\n<li style=\"text-align: justify;\">\u201cT\u0259hrir kitab \u0259l-m\u00fctiyyat li-Uqlidis\u201d (Evklidin \u201cVeril\u0259nl\u0259r\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). Kitab \u0130shaq\u0131n t\u0259c\u00fcm\u0259si olub, Sabit t\u0259r\u0259find\u0259n islah edilmi\u0131dir. Doxsan be\u015f m\u0259s\u0259l\u0259ni \u0259hat\u0259 eidr. 44 s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">\u201cT\u0259hrir kitab \u0259l-\u00fckar li-Savzusyus\u201d (Feodisyin \u201cSferika\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). Yunan dilind\u0259n \u0259r\u0259b dilin\u0259 \u018fbu \u0259l-\u018fbbas \u018fhm\u0259d \u0130bn \u0259l-M\u00f6t\u0259sim t\u0259rc\u00fcm\u0259 edib, Q\u00fcsta ibn Luqa \u0259l-B\u0259lb\u0259kid\u0259n \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131b. \u0130slah is\u0259 Sabit ibn-Q\u00fcrraya m\u0259xsusdur. \u00dc\u00e7 m\u0259qlad\u0259n ibar\u0259t olub, \u0259lli be\u015f t\u0259klifdir. 52 s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li>\u201cT\u0259hrir Kitab \u0259l-k\u00fcr\u0259 \u0259l-m\u00fct\u0259h\u0259rrik\u0259 li-Utuluqis\u201d (Avtolikin \u201cH\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n k\u00fcr\u0259 haqq\u0131nda\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). Sabitin islah\u0131nda. Bir m\u0259qal\u0259dir v\u0259 on iki t\u0259klifd\u0259n ibar\u0259tdir. On s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<\/ol>\n<ol start=\"4\">\n<li>\u201cT\u0259hrir kitab \u0259l-m\u0259sakin li-Savaziyus\u201d (Feodisiyin \u201cM\u0259sk\u0259nl\u0259r\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). Q\u00fcsta ibn Luqa \u0259l-B\u0259lb\u0259kid\u0259n n\u0259qldir. On iki t\u0259klifdir. On bir s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">\u201cT\u0259hrir kitab \u0259l-m\u0259nazir li-Uqlidis\u201d (Evklidin \u201cOptika\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). Alt\u0131m\u0131\u015f d\u00f6rd t\u0259klifdir. Kitab\u0131n kim t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilm\u0259si qeyd edilm\u0259yib. Alt\u0131m\u0131\u015f d\u00f6rd s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">\u201cT\u0259hrir kitab zahirat \u0259l-f\u0259l\u0259k li-Uqlidis\u201d (Evklidin \u201cS\u0259ma hadis\u0259l\u0259ri\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). Iyirmi \u00fc\u00e7 t\u0259klif, b\u0259zil\u0259rind\u0259 is\u0259 iyirmi be\u015f t\u0259klifdir. Otuz \u00fc\u00e7 s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li>\u201cT\u0259hrir kitab Savzusyus fil-\u0259yyam v\u0259l-l\u0259yali\u201d (Feodisyin \u201cG\u00fcnd\u00fcz v\u0259 gec\u0259l\u0259r\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). Iki m\u0259qal\u0259, otuz \u00fc\u00e7 t\u0259klif, otuz bir s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Ikinci hiss\u0259d\u0259 is\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar c\u0259m edilmi\u015fdir:<\/p>\n<ol start=\"8\">\n<li style=\"text-align: justify;\">\u201cT\u0259hrir kitab m\u0259rif\u0259t m\u0259sah\u0259t \u0259l-\u0259\u015fkal \u0259l-b\u0259sit\u0259 v\u0259l-k\u00fcriyy\u0259 li-B\u0259ni Musa m\u00fch\u0259mm\u0259d v\u0259l-H\u0259s\u0259n v\u0259 \u018fhm\u0259d\u201d (B\u0259nu Musan\u0131n \u201cM\u00fcst\u0259vi v\u0259 sferik fiqurlar\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fclm\u0259si\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). On s\u0259kkiz t\u0259klif, iyirmi yeddi s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li>\u201cT\u0259hrir kitab \u0259l-m\u0259fruzat li-Sabit ibn Q\u00fcrra\u201d (Sabit ibn Q\u00fcrran\u0131n \u201cF\u0259rz edilmi\u015fl\u0259r\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). Otuz \u00fc\u00e7, b\u0259zi n\u00fcsx\u0259l\u0259rd\u0259 is\u0259 otuz d\u00f6rd t\u0259klifdir. On d\u00f6rd s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li>\u201cT\u0259hrir kitab m\u0259xuzat li-Ar\u015fimidis\u201d (Arximedin \u201cLemmalar\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). T\u0259rc\u00fcm\u0259 Sabit ibn Q\u00fcrran\u0131n, t\u0259fsir is\u0259 Abul-H\u0259s\u0259n \u018fli ibn \u018fhm\u0259d \u0259n-N\u0259s\u0259vinindir. On be\u015f t\u0259klif, on yeddi s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li>\u201cT\u0259hrir kitab fi cirmay \u0259n-nir\u0259yn li-Arist\u0259rxis\u201d (Aristarx\u0131n \u201cG\u00fcn\u0259\u015f v\u0259 ay aras\u0131nda m\u0259saf\u0259 haqq\u0131nda\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). On yeddi t\u0259klif, iyirmi bir s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">\u201cT\u0259hrir kitab fil-kura v\u0259l-ustuvana li-Ar\u015fimidis\u201d (Arximedin \u201cK\u00fcr\u0259 v\u0259 silindir haqq\u0131nda\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). 134 s\u0259hif\u0259dir. 104 t\u0259klifdir.<\/li>\n<li>\u201cT\u0259hrir kitab fit-t\u00fclu v\u0259l-\u011f\u00fcrub li-Utuluqus\u201d (Avtolikin \u201cG\u00fcn\u0259\u015fin do\u011fmas\u0131 v\u0259 batmas\u0131\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). Sabitin islah\u0131 il\u0259. \u0130ki m\u0259qal\u0259. Otuz alt\u0131 t\u0259klif, 28 s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">\u201cT\u0259hrir kitab fil-m\u0259tali li-\u0130sqalavis\u201d (Qibsiklin \u201cG\u00fcn\u0259\u015fin \u00e7\u0131xmas\u0131\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhi). Kindinin islah\u0131 il\u0259 Q\u00fcsta ibn Luqa \u0259l-B\u0259lb\u0259kinin n\u0259qlind\u0259. \u00dc\u00e7 m\u0259qal\u0259, alt\u0131 s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">\u201c\u018fr-risal\u0259t \u0259\u015f-\u015fafiy\u0259 an \u0259\u015f-\u015f\u0259kki fil-x\u00fctut \u0259l m\u00fctavaziy\u0259\u201d (Paralel d\u00fcz x\u0259ttl\u0259rd\u0259 \u015f\u0259kl\u0259rin m\u00fcalic\u0259si traktat\u0131). Tusinin \u00f6z\u00fcn\u0259 m\u0259xsusdur. Otuz t\u0259klif, q\u0131rx s\u0259hif\u0259dir..<\/li>\n<li>\u201cT\u0259hrir kitab Manala\u00fcs fil-\u0259\u015fkal \u0259l-k\u00fcrriyy\u0259\u201d (Menelay\u0131n \u201cSferika\u201d kitab\u0131n\u0131n \u015f\u0259rhdidir). \u00dc\u00e7, b\u0259zil\u0259rind\u0259 is\u0259 iki m\u0259qal\u0259dir, 134 t\u0259klif, 148 s\u0259hif\u0259dir.<\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>Davam\u0131 var\u2026<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[1] M\u00fcd\u0259rris R\u0259z\u0259vi. N\u0259sir\u0259ddin Tusinin h\u0259yat\u0131 v\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259ri (fars dilind\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259). Bak\u0131, Nurlan, 2002, 212 s.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[2] \u041c\u0430\u043c\u0435\u0434\u0431\u0435\u0439\u043b\u0438 \u0413.\u0414. \u041e\u0441\u043d\u043e\u0432\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c \u041c\u0430\u0440\u0430\u0433\u0438\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043e\u0431\u0441\u0435\u0440\u0432\u0430\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u041c\u0443\u0445\u0430\u043c\u043c\u0435\u0434 \u041d\u0430\u0441\u0438\u00ad\u0440\u0435\u0434\u0434\u0438\u043d \u0422\u0443\u0441\u0438. \u0418\u0437\u0434. \u0410\u041d \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0421\u0421\u0420. \u0411\u0430\u043a\u0443 \u2013 1961 \u0433., 316 \u0441.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[3] \u041c\u0430\u0442\u0432\u0438\u0435\u0432\u0441\u043a\u0430\u044f \u0413. \u041f., \u0420\u043e\u0437\u0435\u043d\u0444\u0435\u043b\u044c\u0434 \u0411.\u0410. \u041c\u0430\u0442\u0435\u043c\u0430\u0442\u0438\u043a\u0438 \u0438 \u0430\u0441\u0442\u0440\u043e\u043d\u043e\u043c\u044b \u043c\u0443\u0441\u0443\u043b\u044c<\/em><em>\u00ad<\/em><em>\u043c\u0430\u043d<\/em><em>\u00ad<\/em><em>\u0441\u043a\u043e<\/em><em>\u00ad<\/em><em>\u0433\u043e \u0441\u0440\u0435\u0434\u043d\u0435\u0432\u0435\u043a\u043e\u0432\u044c\u044f \u0438 \u0438\u0445 \u0442\u0440\u0443\u0434\u044b (8-17 \u0432\u0432.). \u041d\u0430\u0443\u043a\u0430 -1983, 651 \u0441.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[4]X\u0259lilov A., Musayeva A. \u201cXac\u0259 N\u0259sir\u0259ddin Tusi. Bibli\u00ado\u00adqrafiya\u201d. Bak\u0131, XXI \u2013Yeni N\u0259\u015frl\u0259r Evi \u2013 2004, 168 s\u0259h.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[5] \u0421\u0442\u0440\u043e\u0439\u043a \u0414.\u042f. \u041a\u0440\u0430\u0442\u043a\u0438\u0439 \u043a\u0443\u0440\u0441 \u0438\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0438 \u043c\u0430\u0442\u0435\u043c\u0430\u0442\u0438\u043a\u0438. \u041d\u0430\u0443\u043a\u0430 \u2013 1969 \u0433., 328 \u0441.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[6]\u00a0<\/em>Xac\u0259 N\u0259sir\u0259ddin Tusi. T\u0259crid \u0259l-etiqad. K\u0259lam hiss\u0259si. (T\u0259rc\u00fcm\u0259 v\u0259 \u015f\u0259rh: M\u0259mm\u0259dov E.M.), \u201cAraz\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131, Bak\u0131 2015, 206 s.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[7]\u00a0\u0410\u0442\u0430\u0438 \u0410.\u0410., \u0417\u0435\u0439\u043d\u0430\u043b\u043e\u0432 \u0420.\u0410. \u0413.\u0414\u0436. \u041c\u0430\u043c\u0435\u0434\u0431\u0435\u0439\u043b\u0438 \u2013 \u043f\u0435\u0440\u0432\u044b\u0439 \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c \u043d\u0430\u0441\u043b\u0435\u0434\u0438\u044f \u041d\u0430\u0441\u0438\u0440\u0435\u0434\u0434\u0438\u043d\u0430 \u0422\u0443\u0441\u0438 \u0432 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0435. \u041c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u044b \u041c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u043e\u0439 \u043a\u043e\u043d\u0444\u0435\u0440\u0435\u043d\u0446\u0438\u0438, \u043f\u043e\u0441\u0432\u044f\u0449\u0435\u043d\u043d\u043e\u0439 810-\u043b\u0435\u0442\u0438\u044e \u041c\u0443\u0445\u0430\u043c\u043c\u0435\u0434\u0430 \u041d\u0430\u0441\u0438\u0440\u0435\u0434\u0434\u0438\u043d\u0430 \u0422\u0443\u0441\u0438. \u0411\u0430\u043a\u0443 -2011, \u0441. 38-49.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[8]\u00a0M\u00fch\u0259mm\u0259d T\u0259qi M\u00fcd\u0259rris R\u0259z\u0259vi. \u0259l-\u018fllam\u0259t\u00fc \u0259l-Xac\u0259 N\u0259sir \u0259d-Din \u0259t-Tusi. H\u0259yat\u00fch\u00fc v\u0259 asar\u00fch.<\/em><em>(<\/em><em> \u0645\u062d\u0645\u062f \u062a\u0642\u0649 \u0645\u062f\u0631\u0633 \u0631\u0636\u0648\u064a .\u0627\u0644\u0639\u0644\u0627\u0645\u0629 \u0627\u0644\u062e\u0648\u0627\u062c \u0646\u0635\u064a\u0631 \u0627\u0644\u062f\u064a\u0646 \u0627\u0644\u0637\u0648\u0633\u0649. \u062d\u064a\u0627\u062a\u0647 \u0648 \u0622\u062b\u0627\u0631\u0647.<\/em><em>). Tehran, 1994, 449 s.\u00a0<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[9] \u041c<\/em><em>\u0430\u0442\u0432\u0438\u0435\u0432\u0441\u043a\u0430\u044f \u0413.\u041f. \u041d\u0430\u0441\u0438\u0440 \u0430\u0434<\/em><em>&#8211;<\/em><em>\u0414\u0438\u043d \u0430\u0442-\u0422\u0443\u0441\u0438 \u0438 \u0435\u0433\u043e \u043c\u0430\u0442\u0435\u043c\u0430\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0435 \u0438 \u0430\u0441\u0442\u0440\u043e\u043d\u043e\u043c\u0438\u00ad\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0435 \u043d\u0430\u0441\u043b\u0435\u0434\u0438\u0435. <\/em><em>M\u0259h\u0259mm\u0259d N\u0259sir\u0259ddin Tusinin 810 illiyin\u0259 H\u0259sr edil<\/em><em>\u00ad<\/em><em>mi\u015f Beyn\u0259l<\/em><em>\u00ad<\/em><em>xalq konfrans\u0131n Materiallar\u0131. Bak\u0131 <\/em><em>&#8211; <\/em><em>2011,<\/em> <em>s<\/em><em>. 223-228.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[10] \u041c\u0430\u0442-\u0430\u044f \u042d\u043d\u0446\u0438\u043a\u00ad\u043b\u043e\u043f\u0435\u00ad\u0434\u0438\u044f 1 (\u0410-\u0413). \u0418\u0437\u0434-\u0432\u043e \u00ab\u0421\u043e\u0432\u0435\u0442\u0441\u043a\u0430\u044f \u042d\u043d\u0446\u0438\u043a\u043b\u043e\u043f\u0435\u0434\u0438\u044f\u00bb<\/em><em>,<\/em><em> \u041c. 1977.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[11] Tusi N. \u201cT\u0259crid \u0259l-m\u0259ntiq\u201d (\u0259r\u0259b dilnd\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259 v\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259r M\u0259mm\u0259dov E.M.). Bak\u0131, Araz -2012, 260 s.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>[12] \u018fllam\u0259 Hilli. \u018fl-c\u00f6vh\u0259r \u0259n-n\u0259zid fi \u015f\u0259rh m\u0259ntiq \u0259t-t\u0259c\u00adrid (M\u00fcc\u0259r\u00adr\u0259d m\u0259ntiqin nizam\u00adlanm\u0131\u015f (sistematik) c\u00f6vh\u0259ri). Qum \u2013 2007, 480 s\u0259h.<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong><em>M\u0259nb\u0259: Misir M\u0259rdanov, Emina\u011fa M\u0259mm\u0259dov \u201cN\u0259sir\u0259ddin Tusinin h\u0259yat\u0131, elmi f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 irsinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin b\u0259zi aktual m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri\u201d , \u201cAMEA-n\u0131n X\u0259b\u0259rl\u0259r M\u0259cmu\u0259si\u201d\u00a0 jurnal\u0131, 2016, cild 3, No 3, s\u0259h. 12-29.\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n<p><em>\u00a9 B\u00fct\u00fcn h\u00fcquqlar qorunur. X\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n www.imm.az sayt\u0131na istinad z\u0259ruridir.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N.Tusinin elmi irsin\u0259 q\u0131sa bax\u0131\u015f. Son ill\u0259r \u0130nstitutumuzda Tusinin \u00e7oxsah\u0259li elmi irsinin bir ne\u00e7\u0259 istiqam\u0259td\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 apar\u0131l\u0131r. Bu sah\u0259l\u0259rd\u0259 Tusinin elmi f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259ri bar\u0259sind\u0259 q\u0131saca s\u00f6z a\u00e7maq ist\u0259rdik H\u0259nd\u0259si irs. \u0130slam xilaf\u0259tinin ilk d\u00f6vrl\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq Evklidin \u201c\u018fsaslar\u201d kitab\u0131 aliml\u0259rin daim diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmu\u015fdur. N.Tusiy\u0259 kimi \u201c\u018fsaslar\u201d\u0131n t\u0259rc\u00fcm\u0259si v\u0259 \u015f\u0259rhl\u0259ri aras\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar m\u0259\u015fhur olmu\u015fdur: &#8211; [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17977"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17977"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17977\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17981,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17977\/revisions\/17981"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17977"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17977"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17977"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}