{"id":212569,"date":"2024-04-26T12:40:50","date_gmt":"2024-04-26T08:40:50","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=212569"},"modified":"2024-05-02T02:32:12","modified_gmt":"2024-05-01T22:32:12","slug":"az%c9%99rbaycan-f%c9%99ls%c9%99fi-fikir-tarixinin-gork%c9%99mli-numay%c9%99nd%c9%99si","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2024\/04\/26\/az%c9%99rbaycan-f%c9%99ls%c9%99fi-fikir-tarixinin-gork%c9%99mli-numay%c9%99nd%c9%99si\/","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan f\u0259ls\u0259fi fikir tarixinin g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259si"},"content":{"rendered":"<p>\u018fz\u0259ld\u0259n taleyin\u0259 ke\u015fm\u0259ke\u015fli, t\u0259lat\u00fcml\u00fc qism\u0259t yaz\u0131lan Heyd\u0259r N\u0259c\u0259f o\u011flu H\u00fcseynov q\u0131sa \u00f6m\u00fcr yolunda xalq\u0131n\u0131n ictimai-siyasi v\u0259 f\u0259ls\u0259fi fikir tarixind\u0259 misilsiz u\u011furlar \u0259ld\u0259 etmi\u015fdir. Alimin 1949-cu ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;XIX \u0259sr Az\u0259rbaycan ictimai v\u0259 f\u0259ls\u0259fi fikir tarixind\u0259n&#8221; adl\u0131 monoqrafiyas\u0131 1950-ci ild\u0259 &#8220;Stalin&#8221; m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Lakin apar\u0131lan \u0259ks-t\u0259bli\u011fat n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259llif Mirc\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rovun q\u0259z\u0259bin\u0259 tu\u015f g\u0259lir. XX \u0259srin yetirdiyi b\u00f6y\u00fck fikir v\u0259 ideya m\u00fc\u0259llifin\u0259 qar\u015f\u0131 iftiralar ba\u015flay\u0131r v\u0259 o, t\u0259qib olunur. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycanda alim v\u0259 \u0259dibl\u0259r\u0259, yeni fikir sahibl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 apar\u0131lan deportasiya, edam kabusu onun \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 h\u0259r an g\u00f6zl\u0259nilirdi. Bu is\u0259 b\u00f6y\u00fck alim\u0259 qar\u015f\u0131 haqs\u0131zl\u0131q, \u0259dal\u0259tsizlik idi. \u00c7\u00fcnki bu insan b\u00fct\u00fcn \u00f6mr\u00fcn\u00fc, taleyini \u00f6lk\u0259sinin elm, f\u0259ls\u0259f\u0259 tarixin\u0259 h\u0259sr etmi\u015f v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 a\u011flas\u0131\u011fmaz nailiyy\u0259tl\u0259r qazanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Varl\u0131 tacir ail\u0259sind\u0259 do\u011fulub, atas\u0131z b\u00f6y\u00fcs\u0259 d\u0259, elm sah\u0259sind\u0259 olduqca z\u0259ngin h\u0259yat yolu ke\u00e7mi\u015f, ad\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan f\u0259ls\u0259fi fikir tarixin\u0259 q\u0131z\u0131l h\u0259rfl\u0259rl\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259t, d\u00f6vl\u0259t xadimi, akademik d\u0259rin biliyi v\u0259 y\u00fcks\u0259k t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc say\u0259sind\u0259 c\u0259mi 42 illik zaman \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sin\u0259 b\u00f6y\u00fck bir tarixi, \u0259m\u0259yi v\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti s\u0131\u011f\u0131\u015fd\u0131ra bilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Heyd\u0259r H\u00fcseynov 3 aprel 1908-ci ild\u0259 q\u0259dim Az\u0259rbaycan \u015f\u0259h\u0259ri olan \u0130r\u0259van\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259, T\u0259p\u0259ba\u015f\u0131 m\u0259h\u0259ll\u0259sind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015fdir. Atas\u0131 o vaxt\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f tacirl\u0259rind\u0259n Hac\u0131 N\u0259c\u0259f K\u0259rb\u0259layi o\u011flu, anas\u0131 is\u0259 M\u0259\u015f\u0259di G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m olmu\u015fdur. G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m olduqca a\u011f\u0131ll\u0131, \u00f6z d\u00f6vr\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 sahib qad\u0131n kimi o\u011flunun t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259yat yolda\u015f\u0131 Hac\u0131 N\u0259c\u0259fl\u0259 bir \u00e7ox \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 dini m\u0259rk\u0259zl\u0259rd\u0259 olan G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131n bilik v\u0259 d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u00f6vladlar\u0131n\u0131n da h\u0259yat\u0131na \u00f6z t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Alt\u0131 u\u015faql\u0131 ail\u0259nin ki\u00e7iyi olan Heyd\u0259r h\u0259l\u0259 k\u00f6rp\u0259 ik\u0259n atas\u0131n\u0131 itirmi\u015fdir. 1918-ci il\u0259 kimi ail\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Erm\u0259nil\u0259rin apard\u0131qlar\u0131 siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 o d\u00f6vrd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 v\u0259ziyy\u0259t milli z\u0259mind\u0259 g\u0259rginl\u0259\u015fmi\u015f, ixtilaf n\u0259tic\u0259sind\u0259 Heyd\u0259r H\u00fcseynovun b\u00f6y\u00fck qarda\u015f\u0131 Yusif 1918-ci ild\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir. Bundan sonra ail\u0259nin b\u00fct\u00fcn a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 G\u00fcls\u00fcm xan\u0131m\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, \u0130r\u0259vanda t\u0259zyiql\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015f\u0259n ail\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 Batum \u015f\u0259h\u0259rin\u0259, sonra is\u0259 Stavropola k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fcr.&nbsp; 1920-ci ild\u0259 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 g\u0259l\u0259n, \u00e7\u0259tinlik i\u00e7\u0259risind\u0259 ya\u015fayan ail\u0259nin sonbe\u015fiyi Heyd\u0259r H\u00fcseynov on iki ya\u015f\u0131nda 18 n\u00f6mr\u0259li m\u0259kt\u0259bd\u0259 ilk t\u0259hsilin\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f, 1927-1931-ci ill\u0259rd\u0259 ovaxtk\u0131 Lenin ad\u0131na Pedaqoji \u0130nstitutun h\u0259m \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q, h\u0259m d\u0259 pedaqoji fak\u00fclt\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259hsil alm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fr\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rini m\u00fck\u0259mm\u0259l \u00f6yr\u0259nmi\u015f, 1924-c\u00fc ild\u0259 Pedaqoji Texnikumun kitabxanas\u0131nda \u0259m\u0259k f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. 1932-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Elmi-T\u0259dqiqat \u0130nstitutunun aspirant\u0131 olan Heyd\u0259r H\u00fcseynov 1936-1940-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 SSR\u0130 Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan filial\u0131 Ensiklopediya v\u0259 L\u00fc\u011f\u0259tl\u0259r \u0130nstitutunun direktoru i\u015fl\u0259mi\u015fdir. 1943-1945-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetinin \u0259vv\u0259l marksizm-leninizmin \u0259saslar\u0131, f\u0259ls\u0259f\u0259 kafedras\u0131n\u0131n m\u00fcdiri, 1945-1950-ci ill\u0259rd\u0259 is\u0259 Az\u0259rbaycan KP MK yan\u0131nda Partiya Tarixi \u0130nstitutunun direktoru olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1930-cu ill\u0259rd\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 elmini t\u0259dris ed\u0259n Heyd\u0259r H\u00fcseynov filosof \u018fhm\u0259d a\u011fa Kaz\u0131mov il\u0259 birlikd\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259y\u0259 aid &#8220;Dialektik materializm&#8221;, &#8220;Dialektika v\u0259 metafizika&#8221; v\u0259 &#8220;Dialektika v\u0259 tarixi materializm&#8221; adl\u0131 ilk d\u0259rslikl\u0259ri yazm\u0131\u015fd\u0131r. Bir s\u0131ra ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259d\u0259n d\u0259rs dey\u0259n Heyd\u0259r H\u00fcseynov 1936-c\u0131 ild\u0259 Az\u0259rbaycan Sovet Ensiklopediyas\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 1940-c\u0131 ild\u0259 is\u0259 ba\u015f redaksiyaya r\u0259hb\u0259rlik etdiyi zaman &#8220;\u015e\u0259r\u0259f&#8221; ni\u015fan\u0131 ordenin\u0259 layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. 15 iyun 1939-cu ild\u0259 Tiflis \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 &#8220;Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundovun f\u0259ls\u0259fi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri&#8221; adl\u0131 dissertasiyas\u0131n\u0131, 1942-ci ild\u0259 &#8220;V\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r \u015fair S\u0259m\u0259d Vur\u011fun&#8221;, &#8220;Az\u0259rbaycan ziyal\u0131lar\u0131 V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si g\u00fcnl\u0259rind\u0259&#8221;, 1944-c\u00fc ild\u0259 &#8220;\u018fd\u0259bi qeydl\u0259r&#8221; v\u0259 dig\u0259r kitablar\u0131 n\u0259\u015fr etdirmi\u015fdir. 1944-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 doktorluq dissertasiyas\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Heyd\u0259r H\u00fcseynovun f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 n\u0259z\u0259r salark\u0259n alimin tarix v\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 elminin inki\u015faf\u0131na b\u00f6y\u00fck t\u00f6hf\u0259l\u0259r verdiyinin \u015fahidi oluruq. O, Az\u0259rbaycan t\u0259rc\u00fcm\u0259 m\u0259kt\u0259binin \u0259sas\u0131n\u0131 qoyan v\u0259 ilk Az\u0259rbaycan-rus v\u0259 rus-Az\u0259rbaycan l\u00fc\u011f\u0259tinin redaktorlar\u0131ndan biri olmu\u015fdur. Nizami G\u0259nc\u0259vi,&nbsp; F\u00fczuli,&nbsp; B\u0259hm\u0259nyar,&nbsp; Abbasqulu a\u011fa Bak\u0131xanov,&nbsp; Mirz\u0259 Kaz\u0131m b\u0259y,&nbsp; Mirz\u0259 F\u0259t\u0259li Axundov, H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi kimi m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259r haqq\u0131nda ciddi t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri apararaq,&nbsp; 100-d\u0259n \u00e7ox elmi m\u0259qal\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r. Heyd\u0259r H\u00fcseynov 1940-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 B\u0259hm\u0259nyar\u0131n ki\u00e7ikh\u0259cmli iki f\u0259ls\u0259fi traktat\u0131n\u0131 a\u015fkara \u00e7\u0131xararaq t\u0259dqiqat obyektin\u0259 \u00e7evirmi\u015fdir. Akademikin r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 redakt\u0259si il\u0259 ikicildlik &#8220;M\u00fcxt\u0259s\u0259r Az\u0259rbaycan tarixi&#8221;, d\u00f6rdcildlik &#8220;Rusca-Az\u0259rbaycanca l\u00fc\u011f\u0259t&#8221;, general \u018f.\u015e\u0131xlinskinin &#8220;Xatir\u0259l\u0259ri&#8221; kimi fundamental n\u0259\u015frl\u0259r haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan elminin inki\u015faf\u0131 sah\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck z\u0259hm\u0259t \u00e7\u0259k\u0259n v\u0259 \u015f\u00f6hr\u0259t qazanan Heyd\u0259r H\u00fcseynov bir s\u0131ra m\u00f6t\u0259b\u0259rm\u00fckafatlara layiq g\u00f6r\u00fcls\u0259 d\u0259, sonda d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259zyiql\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. 1950-ci ilin may ay\u0131nda Kommunist Partiyas\u0131 MK-n\u0131n b\u00fcro iclas\u0131nda ciddi t\u0259nqid olunmu\u015fdur. Buna is\u0259 &#8220;XIX \u0259sr Az\u0259rbaycan ictimai v\u0259 f\u0259ls\u0259fi fikir tarixind\u0259n&#8221; adlanan monoqrafiyas\u0131nda Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259yin &#8220;M\u00fcridizm v\u0259 \u015eamil&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259n, el\u0259c\u0259 d\u0259 da\u011fl\u0131 q\u0259hr\u0259man\u0131 \u015eeyx \u015eamilin m\u00fcbariz\u0259sind\u0259n b\u0259hs etm\u0259si v\u0259 onu q\u0259hr\u0259man adland\u0131rmas\u0131 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. N\u0259tic\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan KP MK SSR\u0130 Nazirl\u0259r Soveti qar\u015f\u0131s\u0131nda v\u0259sat\u0259t qald\u0131rm\u0131\u015f v\u0259 alim ald\u0131\u011f\u0131 &#8220;Stalin&#8221; m\u00fckafat\u0131ndan m\u0259hrum edilmi\u015fdir. H\u0259m\u00e7inin Heyd\u0259r H\u00fcseynov Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n s\u0131ralar\u0131ndan \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015f, Elml\u0259r Akademiyas\u0131ndak\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259n azad edilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan elminin inki\u015faf\u0131 yolunda b\u00f6y\u00fck \u0259m\u0259k s\u0259rf ed\u0259n, biliyi, t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc say\u0259sind\u0259 elmi nailiyy\u0259tl\u0259r\u0259 imza atan g\u0259nc akademik Heyd\u0259r H\u00fcseynovun \u00f6m\u00fcr yolu bel\u0259c\u0259 yar\u0131da k\u0259silmi\u015fdi. \u015e\u00f6hr\u0259tinin \u0259n y\u00fcks\u0259k zirv\u0259sind\u0259 ik\u0259n x\u0259yan\u0259tin v\u0259 s\u0259rt&nbsp; Sovet rejiminin qurban\u0131na \u00e7evril\u0259n alim ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259nl\u0259rl\u0259 bar\u0131\u015fa bilm\u0259mi\u015f v\u0259 psixoloji sars\u0131nt\u0131 ke\u00e7irmi\u015fdi. D\u00f6vl\u0259tin v\u0259 bir \u00e7ox h\u0259mkarlar\u0131n\u0131n haqs\u0131z t\u0259nqidl\u0259rin\u0259 d\u00f6zm\u0259y\u0259n akademik Heyd\u0259r H\u00fcseynov h\u0259bs edil\u0259c\u0259yini t\u0259xmin ed\u0259r\u0259k 15 avqust 1950-ci ild\u0259 h\u0259yat\u0131na son qoymu\u015fdur.<\/p>\n<p>respublika-news.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fz\u0259ld\u0259n taleyin\u0259 ke\u015fm\u0259ke\u015fli, t\u0259lat\u00fcml\u00fc qism\u0259t yaz\u0131lan Heyd\u0259r N\u0259c\u0259f o\u011flu H\u00fcseynov q\u0131sa \u00f6m\u00fcr yolunda xalq\u0131n\u0131n ictimai-siyasi v\u0259 f\u0259ls\u0259fi fikir tarixind\u0259 misilsiz u\u011furlar \u0259ld\u0259 etmi\u015fdir. Alimin 1949-cu ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;XIX \u0259sr Az\u0259rbaycan ictimai v\u0259 f\u0259ls\u0259fi fikir tarixind\u0259n&#8221; adl\u0131 monoqrafiyas\u0131 1950-ci ild\u0259 &#8220;Stalin&#8221; m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. Lakin apar\u0131lan \u0259ks-t\u0259bli\u011fat n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259llif Mirc\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rovun q\u0259z\u0259bin\u0259 tu\u015f g\u0259lir. XX \u0259srin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/212569"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=212569"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/212569\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":212673,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/212569\/revisions\/212673"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=212569"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=212569"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=212569"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}