{"id":213788,"date":"2024-08-20T15:36:00","date_gmt":"2024-08-20T11:36:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=213788"},"modified":"2024-08-20T21:38:52","modified_gmt":"2024-08-20T17:38:52","slug":"superkutl%c9%99li-qara-d%c9%99likl%c9%99rin-qalaktikalara-nec%c9%99-t%c9%99sir-etdiyi-askar-edilib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2024\/08\/20\/superkutl%c9%99li-qara-d%c9%99likl%c9%99rin-qalaktikalara-nec%c9%99-t%c9%99sir-etdiyi-askar-edilib\/","title":{"rendered":"Superk\u00fctl\u0259li qara d\u0259likl\u0259rin qalaktikalara nec\u0259 t\u0259sir etdiyi a\u015fkar edilib!"},"content":{"rendered":"<p>Qara d\u0259likl\u0259r, kainat\u0131n \u0259n sirli obyektl\u0259rind\u0259n biri olmaqda davam edir. Superk\u00fctl\u0259li qara d\u0259likl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 apar\u0131lan son t\u0259dqiqatlar, qalaktikalar haqq\u0131nda d\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131 ortaya qoyur.<\/p>\n<p>Aliml\u0259rin fikrinc\u0259, soyuq qaz, ulduzun \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan xammald\u0131r. Ara\u015fd\u0131rmalara g\u00f6r\u0259, qara d\u0259lik n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck olarsa, qalaktikada bir o q\u0259d\u0259r az soyuq qaz olur. T\u0259bii ki, qalaktikalar\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n\u00a0<strong>superk\u00fctl\u0259li qara d\u0259likl\u0259r<\/strong><strong>,<\/strong> m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259nada qalaktikalar\u0131n h\u0259yat\u0131ndan istifad\u0259 edirl\u0259r. Bu k\u0259\u015ff, b\u0259zi qalaktikalar\u0131n niy\u0259 b\u00f6y\u00fcm\u0259y\u0259 davam etdiyin\u0259, dig\u0259rl\u0259rinin is\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tsiz qalmas\u0131na dair m\u0259lumatlara i\u015f\u0131q sal\u0131r. Bu, \u015fam\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 t\u0259rs st\u0259kan\u0131 qoyma\u011fa b\u0259nz\u0259yir. \u015eam hava \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n bir ne\u00e7\u0259 saniy\u0259d\u0259n sonra s\u00f6n\u0259rk\u0259n qara d\u0259lik d\u0259 qalaktikan\u0131n yeni ulduzlar \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. Yeni ulduzlar\u0131n yaranmamas\u0131 qalaktikada h\u0259yat \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259nfi v\u0259ziyy\u0259t yarad\u0131r. Tap\u0131nt\u0131lar, qara d\u0259liyin k\u00fctl\u0259si il\u0259 ulduzlar\u0131n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox vacib olan soyuq qaz\u0131n m\u00f6vcudlu\u011fu aras\u0131nda birba\u015fa \u0259laq\u0259ni ortaya qoyur.<\/p>\n<p>Aliml\u0259r, superk\u00fctl\u0259li qara d\u0259liyin k\u00fctl\u0259si il\u0259 onun qalaktikas\u0131ndak\u0131 ulduzlar\u0131n k\u00fctl\u0259si aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259ni uzun zamand\u0131r ki, bilirl\u0259r. Paris-Saclay Universitetind\u0259n t\u0259dqiqat\u0131n h\u0259mm\u00fc\u0259llifi <strong>David Elbaz<\/strong>-\u0131n fikrinc\u0259, qara d\u0259lik, ulduz \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259sinin \u00e7oxdan dayand\u0131\u011f\u0131 bir b\u00f6lg\u0259 olan qalaktik qabar\u0131ql\u0131qdak\u0131 b\u00fct\u00fcn ulduzlar\u0131n k\u00fctl\u0259sinin t\u0259xmin\u0259n mind\u0259 birin\u0259 b\u0259rab\u0259rdir. Astronomlar, qara d\u0259liyin bir \u015f\u0259kild\u0259 yeni ulduzlar\u0131n yaranmas\u0131na mane ola bil\u0259c\u0259yini ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r, lakin indiy\u0259 q\u0259d\u0259r\u00a0bu n\u0259z\u0259riyy\u0259ni d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n birba\u015fa d\u0259lil yox idi.\u00a0Bu arada yeni t\u0259dqiqat, ulduzlararas\u0131 m\u00fchitin \u0259sas komponenti v\u0259 ulduzlar\u0131n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259sind\u0259 \u0259sas t\u0259rkib hiss\u0259si olan atom hidrogen adl\u0131 x\u00fcsusi bir qaz n\u00f6v\u00fc \u00fcz\u0259rind\u0259 c\u0259ml\u0259nib. T\u0259dqiqat zaman\u0131 h\u0259m\u00e7inin m\u00fc\u0259yy\u0259n edilib ki, qalaktikadak\u0131 atom hidrogeninin miqdar\u0131 ulduzlar\u0131n \u00fcmumi say\u0131 v\u0259 ya qalaktika qabar\u0131ql\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc kimi amill\u0259rd\u0259n \u00e7ox, onun m\u0259rk\u0259zind\u0259ki qara d\u0259liyin k\u00fctl\u0259si il\u0259 g\u00fccl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Ara\u015fd\u0131rmada qara d\u0259lik k\u00fctl\u0259sinin t\u0259siri aradan qald\u0131r\u0131ld\u0131qda soyuq qaz\u0131n t\u0259rkibi il\u0259 dig\u0259r amill\u0259r aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259nin \u00e7ox z\u0259if oldu\u011fu ortaya qoyulub. Bu, qara d\u0259liyin k\u00fctl\u0259sinin qalaktikada soyuq qaz\u0131n miqdar\u0131na t\u0259sir ed\u0259n \u0259n vacib fiziki parametr oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. Aliml\u0259r, bu tap\u0131nt\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 2 m\u00fcmk\u00fcn izahat t\u0259klif edirl\u0259r. Birincisi, qara d\u0259lik qalaktikadan qaz \u00e7\u0131xara bil\u0259r, lakin bunun olma ehtimal\u0131 azd\u0131r, \u00e7\u00fcnki bir \u00e7ox qalaktikalar h\u0259l\u0259 d\u0259 aktiv qara d\u0259likl\u0259rl\u0259 ulduzlar \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirir. \u0130kinci ehtimal is\u0259 aktiv qara d\u0259likd\u0259n \u00e7\u0131xan reaktivl\u0259rin \u0259trafdak\u0131 qaz\u0131 q\u0131zd\u0131rmas\u0131 v\u0259 onun qalaktikan\u0131 qidaland\u0131rmas\u0131na mane olmas\u0131d\u0131r. Bu, qalaktika acl\u0131\u011f\u0131 kimi tan\u0131nan bir prosesdir. Bu ikinci n\u0259z\u0259riyy\u0259 kosmologiya t\u0259dqiqatlar\u0131nda \u0259d\u0259di simulyasiyalarla da d\u0259st\u0259kl\u0259nir. T\u0259dqiqat qrupu, \u00c7inin\u00a0<strong>FAST radio teleskopundan <\/strong>v\u0259 C\u0259nubi Afrika v\u0259 Avstraliyada yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 qurulacaq\u00a0<strong>Square Kilometr Array<\/strong>-ind\u0259n \u0259ld\u0259 edil\u0259n m\u0259lumatlardan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k n\u0259tic\u0259l\u0259ri daha da ir\u0259li s\u0259viyy\u0259d\u0259 s\u0131naqdan ke\u00e7irm\u0259yi planla\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>technote.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Qara d\u0259likl\u0259r, kainat\u0131n \u0259n sirli obyektl\u0259rind\u0259n biri olmaqda davam edir. Superk\u00fctl\u0259li qara d\u0259likl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 apar\u0131lan son t\u0259dqiqatlar, qalaktikalar haqq\u0131nda d\u0259rin m\u0259lumatlar\u0131 ortaya qoyur. Aliml\u0259rin fikrinc\u0259, soyuq qaz, ulduzun \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan xammald\u0131r. Ara\u015fd\u0131rmalara g\u00f6r\u0259, qara d\u0259lik n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck olarsa, qalaktikada bir o q\u0259d\u0259r az soyuq qaz olur. T\u0259bii ki, qalaktikalar\u0131n m\u0259rk\u0259zind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n\u00a0superk\u00fctl\u0259li [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/213788"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=213788"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/213788\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":213790,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/213788\/revisions\/213790"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=213788"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=213788"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=213788"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}