{"id":214348,"date":"2024-10-15T11:41:21","date_gmt":"2024-10-15T07:41:21","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=214348"},"modified":"2024-10-15T11:41:22","modified_gmt":"2024-10-15T07:41:22","slug":"aliml%c9%99r-iqlim-d%c9%99yisikliyinin-g%c9%99l%c9%99c%c9%99yini-proqnozlasdirmaq-ucun-yerin-r%c9%99q%c9%99msal-%c9%99kizini-hazirlayiblar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2024\/10\/15\/aliml%c9%99r-iqlim-d%c9%99yisikliyinin-g%c9%99l%c9%99c%c9%99yini-proqnozlasdirmaq-ucun-yerin-r%c9%99q%c9%99msal-%c9%99kizini-hazirlayiblar\/","title":{"rendered":"Aliml\u0259r iqlim d\u0259yi\u015fikliyinin g\u0259l\u0259c\u0259yini proqnozla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Yerin \u201cr\u0259q\u0259msal \u0259kizini\u201d haz\u0131rlay\u0131blar"},"content":{"rendered":"<p>Kompleks komp\u00fcter modeli hava v\u0259 iqlim sisteml\u0259rini, el\u0259c\u0259 d\u0259 planet\u0259 t\u0259sirimizi n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131r. Aliml\u0259r ekstremal hava v\u0259 iqlim d\u0259yi\u015fikliyi haqq\u0131nda etibarl\u0131 m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Yer planetinin y\u00fcks\u0259k d\u0259qiqlikli r\u0259q\u0259msal simulyasiyas\u0131n\u0131 qurublar. S\u00fcni intellektl\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n bu \u201cr\u0259q\u0259msal \u0259kiz\u201d su, qida v\u0259 enerji sisteml\u0259ri kimi sah\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259siri proqnozla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bii hadis\u0259l\u0259r v\u0259 insan f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259ni simulyasiya edir. Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 iqlim v\u0259 hava proqnozlar\u0131 ya yerli b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259, ya da daha b\u00f6y\u00fck qlobal sisteml\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetirirdi. \u201cDestination Earth\u201d (DestinE) kimi tan\u0131nan yeni layih\u0259, \u201cb\u00fct\u00fcn Yer sisteminin m\u00fcr\u0259kk\u0259b prosesl\u0259rini t\u0259svir etm\u0259k\u201d \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u0259lumatlar\u0131 insan h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 bir araya g\u0259tirir.<\/p>\n<p>Avropa Komissiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n R\u0259q\u0259msal Avropa proqram\u0131n\u0131n 315 milyon avrodan \u00e7ox maliyy\u0259 d\u0259st\u0259yi il\u0259 aktivl\u0259\u015fdiril\u0259n layih\u0259 aliml\u0259rin g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015fma\u011fa k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259k ssenaril\u0259rin s\u0131naqdan ke\u00e7irilm\u0259si metodunu t\u0259qdim etm\u0259sin\u0259 \u00fcmid yarad\u0131r.<\/p>\n<p>R\u0259q\u0259msal \u0259sr\u0259 uy\u011fun Avropa \u00fczr\u0259 icra\u00e7\u0131 vitse-prezident Marqret Vestager bildirib ki, ilk t\u0259yinat yerinin (DestinE) i\u015f\u0259 sal\u0131nmas\u0131 iqlim d\u0259yi\u015fikliyi il\u0259 m\u00fcbariz\u0259mizd\u0259 \u0259sl oyun d\u0259yi\u015fdiricisidir: \u201cBu o dem\u0259kdir ki, biz g\u0259l\u0259c\u0259k ssenaril\u0259ri proqnozla\u015fd\u0131rma\u011fa k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bil\u0259c\u0259k, ekoloji probleml\u0259rin m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu layih\u0259ni haz\u0131rlad\u0131q. Bu g\u00fcn \u201cg\u0259l\u0259c\u0259k\u201d s\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda \u0259limizin alt\u0131ndad\u0131r. \u201cDestinE\u201d haz\u0131rda iki modeld\u0259n ibar\u0259tdir &#8211; biri iqlim d\u0259yi\u015fikliyin\u0259 uy\u011funla\u015fmaya, dig\u0259ri is\u0259 hava \u015f\u0259raitinin yaratd\u0131\u011f\u0131 ekstremallara diqq\u0259t yetirir \u2013 b\u00fct\u00fcn bunlar \u201cKopernik\u201d kimi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259ld\u0259 edil\u0259n m\u0259lumatlara \u0259saslan\u0131r. Onun 2030-cu il\u0259 q\u0259d\u0259r Yerin tam r\u0259q\u0259msal n\u00fcsx\u0259sini tamamlayaraq qar\u015f\u0131dak\u0131 ill\u0259rd\u0259 davaml\u0131 olaraq t\u0259kam\u00fcl ed\u0259c\u0259yi g\u00f6zl\u0259nilir\u201d.<\/p>\n<p>Hava \u015f\u0259raitinin k\u0259skinl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 iqlim b\u00f6hran\u0131n\u0131n t\u0259sirl\u0259rini qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259y\u0259 ehtiyac art\u0131r. \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, 1970-2021-ci ill\u0259r aras\u0131nda iki milyondan \u00e7ox insan ekstremal hava il\u0259 ba\u011fl\u0131 hadis\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259lak olub. 2003 v\u0259 2010-cu ill\u0259rd\u0259 \u015fidd\u0259tli isti dal\u011falar\u0131 Avropada \u00f6l\u00fcml\u0259rin 80 faizini t\u0259\u015fkil edib. Getdikc\u0259 iqlim f\u0259lak\u0259tl\u0259ri daha da pisl\u0259\u015fir. \u201cDestinE\u201d Avropaya t\u0259bii f\u0259lak\u0259tl\u0259r\u0259 daha effektiv cavab verm\u0259k, iqlim d\u0259yi\u015fikliyin\u0259 uy\u011funla\u015fmaq v\u0259 bu c\u00fcr hadis\u0259l\u0259rin potensial sosial-iqtisadi v\u0259 siyasi t\u0259sirl\u0259rini qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunacaq. Avropada k\u00fcl\u0259k stansiyalar\u0131n\u0131n tikintisi kimi hipotetik ssenaril\u0259r v\u0259 iqlim d\u0259yi\u015fikliyi il\u0259 \u0259laq\u0259dar bitkil\u0259rin harada \u0259kilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar model t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259min edil\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>\u201cDestinE\u201d, Finlandiyan\u0131n Kajaani \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki LUMI superkomp\u00fcteri d\u0259 daxil olmaqla, Avropan\u0131n Y\u00fcks\u0259k Performansl\u0131 komp\u00fcterl\u0259rin\u0259 (EuroHPC) \u0259saslan\u0131r. Sistemin nec\u0259 g\u00fccl\u0259n\u0259c\u0259yi b\u0259lli olmasa da, hesablama m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri daha \u0259vv\u0259l onun inki\u015faf\u0131nda karbon-neytral enerjinin vacibliyini vur\u011fulay\u0131blar. Finlandiya istehlak etdiyi enerjinin dem\u0259k olar yar\u0131s\u0131n\u0131 b\u0259rpa olunan m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259ld\u0259 edir v\u0259 A\u0130-d\u0259 \u0130sve\u00e7d\u0259n sonra ikinci yerd\u0259dir. 2027-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r komanda \u0259lav\u0259 r\u0259q\u0259msal \u0259kizl\u0259r\u0259 v\u0259 xidm\u0259tl\u0259r\u0259 sahib olma\u011f\u0131 h\u0259d\u0259fl\u0259yir. Bu simulyasiyalardan \u0259ld\u0259 edil\u0259n m\u0259lumatlar daha sonra onilliyin sonuna q\u0259d\u0259r \u201cYerin tam r\u0259q\u0259msal \u0259kizini\u201d yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn birl\u0259\u015fdiril\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>azertag.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kompleks komp\u00fcter modeli hava v\u0259 iqlim sisteml\u0259rini, el\u0259c\u0259 d\u0259 planet\u0259 t\u0259sirimizi n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131r. Aliml\u0259r ekstremal hava v\u0259 iqlim d\u0259yi\u015fikliyi haqq\u0131nda etibarl\u0131 m\u0259lumat \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Yer planetinin y\u00fcks\u0259k d\u0259qiqlikli r\u0259q\u0259msal simulyasiyas\u0131n\u0131 qurublar. S\u00fcni intellektl\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n bu \u201cr\u0259q\u0259msal \u0259kiz\u201d su, qida v\u0259 enerji sisteml\u0259ri kimi sah\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259siri proqnozla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bii hadis\u0259l\u0259r v\u0259 insan f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":214349,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/214348"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=214348"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/214348\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":214351,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/214348\/revisions\/214351"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/214349"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=214348"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=214348"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=214348"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}