{"id":215492,"date":"2025-02-10T13:35:21","date_gmt":"2025-02-10T09:35:21","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=215492"},"modified":"2025-02-10T13:35:41","modified_gmt":"2025-02-10T09:35:41","slug":"iqlim-d%c9%99yisikliyi-%c9%99halinin-six-m%c9%99skunlasdigi-regionlari-2100-cu-il%c9%99-q%c9%99d%c9%99r-yararsiz-hala-sala-bil%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/02\/10\/iqlim-d%c9%99yisikliyi-%c9%99halinin-six-m%c9%99skunlasdigi-regionlari-2100-cu-il%c9%99-q%c9%99d%c9%99r-yararsiz-hala-sala-bil%c9%99r\/","title":{"rendered":"\u0130qlim d\u0259yi\u015fikliyi \u0259halinin s\u0131x m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 regionlar\u0131 2100-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r yarars\u0131z hala sala bil\u0259r"},"content":{"rendered":"<p>Qlobal istil\u0259\u015fm\u0259\u00a0s\u00fcr\u0259tl\u0259 planetimiz\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 davam edir. \u0130qlim\u015f\u00fcnaslar hesab edirl\u0259r ki, bu prosesi art\u0131q dayand\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil v\u0259 insanl\u0131\u011f\u0131n \u0259traf m\u00fchiti d\u0259yi\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox m\u0259hdud imkanlar\u0131 var. Biz h\u0259ddind\u0259n art\u0131q \u00e7ox parnik qazlar\u0131 ifraz edirik v\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015f ekoloji t\u0259sirin azald\u0131lmas\u0131 planlar\u0131 h\u0259l\u0259 realla\u015fmaqdan \u00e7ox uzaqd\u0131r. Aliml\u0259r iqlim d\u0259yi\u015fikliyinin b\u00fct\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259rini d\u0259qiq proqnozla\u015fd\u0131ra bilm\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259, art\u0131q veril\u0259n b\u0259zi proqnozlar bel\u0259 ciddi narahatl\u0131q do\u011furur.<\/p>\n<p>T\u0259xmin edilir ki, 2100-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r Yer k\u00fcr\u0259sinin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259k. Bunun \u0259sas s\u0259b\u0259bi buzlaqlar\u0131n \u0259rim\u0259sidir. \u00c7\u00fcnki bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u00fcnya okean\u0131n\u0131n s\u0259viyy\u0259sinin qalxmas\u0131 b\u00fct\u00f6v b\u00f6lg\u0259l\u0259rin su alt\u0131nda qalmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xaracaq. Son 20 ild\u0259 buzlaqlar\u0131n \u0259rim\u0259 s\u00fcr\u0259ti d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 art\u0131b v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259r tamamil\u0259 yox ola bil\u0259r. X\u00fcsusil\u0259 bu t\u0259hl\u00fck\u0259 Avropa, Atlantik v\u0259 Sakit okean adalar\u0131na aiddir. Yaponiya, B\u00f6y\u00fck Britaniya v\u0259 haz\u0131rda s\u0131x m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f bir \u00e7ox dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259r su alt\u0131nda qala bil\u0259r.<\/p>\n<p>G\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 insanl\u0131\u011f\u0131 qlobal t\u0259bii f\u0259lak\u0259tl\u0259r g\u00f6zl\u0259yir v\u0259 art\u0131q yax\u0131n ill\u0259rd\u0259 100 milyonlarla insan iqlim d\u0259yi\u015fikliyinin \u00e7\u0259tin s\u0131naqlar\u0131na m\u0259ruz qalacaq. M\u0259s\u0259l\u0259 ondad\u0131r ki, planetd\u0259 orta temperatur g\u00f6st\u0259ricisi art\u0131r v\u0259 ekstremal isti hava \u015f\u0259raiti \u00f6l\u00fcmc\u00fcl n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. M\u00f6vcud m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, \u0259g\u0259r qlobal orta temperatur g\u00f6st\u0259ricisi c\u0259mi\u00a02 d\u0259r\u0259c\u0259 Selsi\u00a0artsa, bu, AB\u015e \u0259razisin\u0259 b\u0259rab\u0259r olan n\u0259h\u0259ng bir b\u00f6lg\u0259d\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259li hava \u015f\u0259raitinin yaranmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xaracaq.<\/p>\n<p>Bel\u0259 bir v\u0259ziyy\u0259t h\u0259tta g\u0259nc v\u0259 sa\u011flam insanlar \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi t\u0259hl\u00fck\u0259 yarada bil\u0259r. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar bildirirl\u0259r ki, h\u0259r il iqlim anomaliyalar\u0131 daha da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 xarakter al\u0131r. Ara\u015fd\u0131rmalar t\u0259sdiq edir ki, \u00f6l\u00fcmc\u00fcl istil\u0259r getdikc\u0259 daha \u00e7ox faci\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olur. M\u0259s\u0259l\u0259n, 2023-c\u00fc ild\u0259 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131nda h\u0259cc ziyar\u0259ti zaman\u0131 temperatur\u00a051.8 d\u0259r\u0259c\u0259 Selsiy\u0259\u00a0\u00e7at\u0131b v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 1300-d\u0259n \u00e7ox insan h\u0259yat\u0131n\u0131 itirib.\u00a0Nature Reviews Earth and Environment\u00a0jurnal\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f yeni t\u0259dqiqat g\u00f6st\u0259rir ki, ekstremal istil\u0259r qar\u015f\u0131s\u0131nda \u0259n h\u0259ssas b\u00f6lg\u0259l\u0259r \u015eimali Afrika v\u0259 C\u0259nubi Asiya olaraq qal\u0131r.<\/p>\n<p>B\u0259d\u0259n temperaturu 6 saat \u0259rzind\u0259\u00a042 d\u0259r\u0259c\u0259 Selsiy\u0259\u00a0\u00e7atd\u0131qda insan h\u0259yat\u0131 ciddi t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr. 1994-2023-c\u00fc ill\u0259r aras\u0131nda apar\u0131lm\u0131\u015f m\u0259lumat t\u0259hlili narahatedici tendensiyan\u0131 ortaya \u00e7\u0131xar\u0131b. Art\u0131q t\u0259hl\u00fck\u0259li istil\u0259r quru \u0259razil\u0259rinin t\u0259xmin\u0259n 2%-n\u0259 t\u0259sir edib. 60 ya\u015fdan yuxar\u0131 insanlar \u00fc\u00e7\u00fcn bu g\u00f6st\u0259rici 20%-\u0259 \u00e7at\u0131r. Bu fakt iqlim d\u0259yi\u015fikliyinin ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 ya\u015fl\u0131 insanlara t\u0259hl\u00fck\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r, \u00e7\u00fcnki onlar\u0131n orqanizmi h\u0259ddind\u0259n art\u0131q istiy\u0259 daha az davaml\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Ara\u015fd\u0131rman\u0131n apar\u0131c\u0131 m\u00fc\u0259llifi\u00a0Tom Matthews\u00a0qeyd edib ki, Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 temperaturun 2 d\u0259r\u0259c\u0259 Selsi y\u00fcks\u0259lm\u0259si f\u0259lak\u0259tli n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xara bil\u0259r.\u00a0Paris \u0130qlim Sazi\u015fi\u00a0(COP) qlobal istil\u0259\u015fm\u0259ni 2 d\u0259r\u0259c\u0259 Selsid\u0259n xeyli a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259d\u0259 saxlama\u011f\u0131 h\u0259d\u0259fl\u0259yir. Lakin art\u0131q bu g\u00fcn orta illik temperatur ilk d\u0259f\u0259 20-ci \u0259srin \u0259vv\u0259li il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 1.5 d\u0259r\u0259c\u0259 art\u0131b. \u018fg\u0259r b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t ciddi t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rm\u0259zs\u0259, qlobal istil\u0259\u015fm\u0259 davam etdikc\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259li istil\u0259rin t\u0259sir etdiyi \u0259razi \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 artaraq quru s\u0259thinin 6%-ni \u0259hat\u0259 ed\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>Bu zaman b\u00fct\u00fcn quru \u0259razil\u0259rinin 1\/3 hiss\u0259si ya\u015fl\u0131 insanlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6l\u00fcmc\u00fcl d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259li olacaq. Ekstremal istil\u0259r zaman\u0131 h\u0259tta g\u0259nc v\u0259 fiziki c\u0259h\u0259td\u0259n sa\u011flam insanlar bel\u0259 k\u00f6lg\u0259d\u0259, k\u00fcl\u0259kli havada qalsalar v\u0259 yet\u0259rli miqdarda su i\u00e7s\u0259l\u0259r bel\u0259, g\u00fcnvurma (istivurma) t\u0259hl\u00fck\u0259si il\u0259 \u00fczl\u0259\u015f\u0259 bil\u0259rl\u0259r. Yuxar\u0131da qeyd edildiyi kimi, q\u0131zmar istil\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, qlobal istil\u0259\u015fm\u0259 d\u00fcnya okean\u0131n\u0131n s\u0259viyy\u0259sinin qalxmas\u0131na da s\u0259b\u0259b olacaq.<\/p>\n<p>\u0130qlim D\u0259yi\u015fikliyi \u00fczr\u0259 H\u00f6kum\u0259tl\u0259raras\u0131 Ekspertl\u0259r Qrupunun\u00a0(IPCC) m\u0259lumatlar\u0131na g\u00f6r\u0259, \u0259g\u0259r parnik qazlar\u0131n\u0131n emissiyas\u0131 azald\u0131lmasa, 2100-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r okean s\u0259viyy\u0259si\u00a01 metr\u00a0qalxa bil\u0259r. Bu is\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n dig\u0259r t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rd\u0259n daha ciddi f\u0259sadlara g\u0259tirib \u00e7\u0131xara bil\u0259r. Nyu-York, \u015eanxay v\u0259 Mumbay da daxil olmaqla bir \u00e7ox sahilyan\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin su alt\u0131nda qalmas\u0131 ehtimal\u0131 istisna edilmir. Al\u00e7aq \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fayan milyonlarla insan art\u0131q 2050-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r t\u0259hl\u00fck\u0259 il\u0259 \u00fczl\u0259\u015f\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>\u0130sti hava stresi b\u0259d\u0259nin t\u0259bii soyuma mexanizmini a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fckl\u0259yir, bu da ba\u015f gic\u0259ll\u0259nm\u0259si, \u00fcr\u0259kbulanma, orqan \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 h\u0259tta \u00f6l\u00fcml\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259 bil\u0259r. X\u00fcsusil\u0259 y\u00fcks\u0259k temperatur v\u0259 r\u00fctub\u0259tin birlikd\u0259 olmas\u0131 daha t\u0259hl\u00fck\u0259lidir, \u00e7\u00fcnki bu halda t\u0259r buxarlana v\u0259 b\u0259d\u0259n is\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc soyuda bilmir. B\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t art\u0131q \u00f6l\u00fcmc\u00fcl istil\u0259rin t\u0259sirini hiss edir, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r yay temperaturunun he\u00e7 vaxt 25-30 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259n yuxar\u0131 qalxmad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259.<\/p>\n<p>Hindistan v\u0259 Pakistanda rekord istil\u0259r minl\u0259rl\u0259 insan\u0131n h\u0259yat\u0131na son qoyub v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k daha da qorxunc g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.\u00a0\u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n\u00a0(\u00dcST) qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, anormal istil\u0259r h\u0259r il \u0259n az\u0131 yar\u0131m milyon insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b olur. Lakin real r\u0259q\u0259ml\u0259r daha y\u00fcks\u0259k ola bil\u0259r, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 istid\u0259n \u00f6l\u00fcm hallar\u0131 sistematik olaraq qeyd\u0259 al\u0131nmayan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259. \u0130qlimin s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u0259yi\u015fdiyi bir \u015f\u0259raitd\u0259 t\u0259cili t\u0259dbirl\u0259rin g\u00f6r\u00fclm\u0259si h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Ekspertl\u0259r d\u00fcnya h\u00f6kum\u0259tl\u0259rini istiliy\u0259 uy\u011funla\u015fma strategiyalar\u0131n\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rlar. Bunlara daxildir:<\/p>\n<p>&#8211; \u0130nsanlar\u0131 h\u0259ddind\u0259n art\u0131q istid\u0259n qoruyacaq infrastrukturun inki\u015faf etdirilm\u0259si<\/p>\n<p>&#8211; Parnik qazlar\u0131n\u0131n emissiyas\u0131n\u0131n azald\u0131lmas\u0131.<\/p>\n<p>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, problemin h\u0259llini tapmaq v\u0259 ortaq raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259lm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259, AB\u015e \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n imzalad\u0131\u011f\u0131 iqlim sazi\u015fl\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 parnik qazlar\u0131n\u0131n azald\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00f6hd\u0259likl\u0259ri q\u0259bul etm\u0259kd\u0259n imtina edir<\/p>\n<p>technote.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Qlobal istil\u0259\u015fm\u0259\u00a0s\u00fcr\u0259tl\u0259 planetimiz\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 davam edir. \u0130qlim\u015f\u00fcnaslar hesab edirl\u0259r ki, bu prosesi art\u0131q dayand\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil v\u0259 insanl\u0131\u011f\u0131n \u0259traf m\u00fchiti d\u0259yi\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox m\u0259hdud imkanlar\u0131 var. Biz h\u0259ddind\u0259n art\u0131q \u00e7ox parnik qazlar\u0131 ifraz edirik v\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r a\u00e7\u0131qlanm\u0131\u015f ekoloji t\u0259sirin azald\u0131lmas\u0131 planlar\u0131 h\u0259l\u0259 realla\u015fmaqdan \u00e7ox uzaqd\u0131r. Aliml\u0259r iqlim d\u0259yi\u015fikliyinin b\u00fct\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259rini d\u0259qiq proqnozla\u015fd\u0131ra bilm\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/215492"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=215492"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/215492\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":215494,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/215492\/revisions\/215494"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=215492"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=215492"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=215492"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}