{"id":215648,"date":"2025-02-20T11:45:46","date_gmt":"2025-02-20T07:45:46","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=215648"},"modified":"2025-02-20T11:45:47","modified_gmt":"2025-02-20T07:45:47","slug":"kvant-dunyasinda-zamanin-iki-istiqam%c9%99td%c9%99-axdigi-m%c9%99lum-olub","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/02\/20\/kvant-dunyasinda-zamanin-iki-istiqam%c9%99td%c9%99-axdigi-m%c9%99lum-olub\/","title":{"rendered":"Kvant d\u00fcnyas\u0131nda zaman\u0131n iki istiqam\u0259td\u0259 axd\u0131\u011f\u0131 m\u0259lum olub"},"content":{"rendered":"<p>B\u00f6y\u00fck Britaniya aliml\u0259rinin son ara\u015fd\u0131rmas\u0131 g\u00f6st\u0259rib ki,\u00a0kvant reall\u0131\u011f\u0131nda\u00a0zaman h\u0259m ir\u0259li, h\u0259m d\u0259 geri axa bil\u0259r. Bu k\u0259\u015ff zaman\u0131n x\u0259tti olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259n\u0259n\u0259vi t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259ri \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na at\u0131r v\u0259 \u0259lav\u0259 t\u0259dqiqatlara ehtiyac yarad\u0131r. \u018fn\u0259n\u0259vi olaraq, zaman ke\u00e7mi\u015fd\u0259n g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n x\u0259tti ax\u0131n kimi q\u0259bul edilir. Lakin\u00a0Surrey\u00a0Universitetinin\u00a0Riyaziyyat\u00a0v\u0259\u00a0Fizika\u00a0M\u0259kt\u0259bi\u00a0aliml\u0259rinin aparm\u0131\u015f olduqlar\u0131 yeni ara\u015fd\u0131rma bu anlay\u0131\u015f\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na at\u0131r. Onlar m\u00fc\u0259yy\u0259n edibl\u0259r ki, kvant d\u00fcnyas\u0131nda zaman h\u0259r iki istiqam\u0259td\u0259 axa bil\u0259r. Bu is\u0259 fizikan\u0131n fundamental qanunlar\u0131n\u0131 d\u0259rk etm\u0259y\u0259 yeni imkanlar a\u00e7\u0131r. Aliml\u0259r kvant sisteml\u0259rinin zaman i\u00e7ind\u0259 davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 analiz etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn riyazi modell\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edibl\u0259r. T\u0259dqiqat zaman\u0131 makroskopik d\u00fcnyada zaman\u0131n niy\u0259 yaln\u0131z bir istiqam\u0259td\u0259 axd\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 f\u0259rziyy\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb:<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0Birinci f\u0259rziyy\u0259\u00a0&#8211; kvant sisteminin \u0259traf m\u00fchiti \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 geni\u015fdir, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 m\u00fchitin detallar\u0131 sistemin \u00f6z davran\u0131\u015f\u0131na t\u0259sir etmir.<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u0130kinci\u00a0f\u0259rziyy\u0259\u00a0&#8211; enerji v\u0259 informasiya ax\u0131n\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Klassik d\u00fcnyada sistem enerjisini itirdikd\u0259, o enerji bir daha geri qay\u0131tm\u0131r.<\/p>\n<p>Bu f\u0259rziyy\u0259l\u0259r t\u0259tbiq edildikd\u0259, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar kvant sisteml\u0259rinin t\u0259kam\u00fcl\u00fcn\u00fc t\u0259svir ed\u0259n t\u0259nlikl\u0259rin zaman\u0131n ir\u0259li v\u0259 ya geri h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq d\u0259yi\u015fm\u0259z qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edibl\u0259r. Bu, zaman\u0131n geri d\u00f6nm\u0259 simmetriyas\u0131n\u0131n m\u00f6vcudlu\u011funu g\u00f6st\u0259rir, y\u0259ni fizika qanunlar\u0131 zaman\u0131n istiqam\u0259tind\u0259n as\u0131l\u0131 deyil.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259n biri,\u00a0Andrea Rocco, bildirib ki, hissl\u0259rimiz biz\u0259 zaman\u0131n yaln\u0131z bir istiqam\u0259td\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyini des\u0259 d\u0259, n\u0259z\u0259riyy\u0259 bunun \u0259ks istiqam\u0259td\u0259 d\u0259 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. Bu k\u0259\u015ff zaman v\u0259 onun t\u0259bi\u0259tini daha d\u0259rind\u0259n anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn yeni bir \u0259sas yarad\u0131r. Bundan \u0259lav\u0259, aliml\u0259r zamanla ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 bir aspekt a\u015fkar edibl\u0259r. Onlar\u0131n modell\u0259ri zamanda fasil\u0259l\u0259rin m\u00f6vcudlu\u011funu g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>\u018fks\u0259r fiziki t\u0259nlikl\u0259r zamanda davaml\u0131 v\u0259 ard\u0131c\u0131l d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur, lakin bu t\u0259dqiqat\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri zaman\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n anlarda q\u0131r\u0131la bil\u0259c\u0259yini g\u00f6st\u0259rir. T\u0259dqiqat\u0131n ba\u015f m\u00fc\u0259llifi\u00a0Thomas Gough\u00a0vur\u011fulay\u0131b ki, bu mexanizm g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z olsa da, zaman v\u0259 fizika aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259nin m\u00fcr\u0259kk\u0259bliyini ortaya qoyur. Bu n\u0259tic\u0259l\u0259r kvant mexanikas\u0131nda zaman anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n yenid\u0259n n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 yol a\u00e7\u0131r. \u018fn\u0259n\u0259vi t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259ri \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na atan bu ara\u015fd\u0131rma, zamana dair daha d\u0259qiq izahlar tapmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lav\u0259 t\u0259dqiqatlara ehtiyac oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/nmincom.gov.az\/xeber\/kvant-dunyasinda-zamanin-iki-istiqametde-axdigi-melum-olub\">nmincom.gov.az<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>B\u00f6y\u00fck Britaniya aliml\u0259rinin son ara\u015fd\u0131rmas\u0131 g\u00f6st\u0259rib ki,\u00a0kvant reall\u0131\u011f\u0131nda\u00a0zaman h\u0259m ir\u0259li, h\u0259m d\u0259 geri axa bil\u0259r. Bu k\u0259\u015ff zaman\u0131n x\u0259tti olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259n\u0259n\u0259vi t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259ri \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na at\u0131r v\u0259 \u0259lav\u0259 t\u0259dqiqatlara ehtiyac yarad\u0131r. \u018fn\u0259n\u0259vi olaraq, zaman ke\u00e7mi\u015fd\u0259n g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n x\u0259tti ax\u0131n kimi q\u0259bul edilir. Lakin\u00a0Surrey\u00a0Universitetinin\u00a0Riyaziyyat\u00a0v\u0259\u00a0Fizika\u00a0M\u0259kt\u0259bi\u00a0aliml\u0259rinin aparm\u0131\u015f olduqlar\u0131 yeni ara\u015fd\u0131rma bu anlay\u0131\u015f\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na at\u0131r. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/215648"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=215648"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/215648\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":215650,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/215648\/revisions\/215650"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=215648"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=215648"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=215648"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}