{"id":216490,"date":"2025-05-02T14:33:56","date_gmt":"2025-05-02T10:33:56","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=216490"},"modified":"2025-05-02T14:33:59","modified_gmt":"2025-05-02T10:33:59","slug":"minilliyin-m%c9%99s%c9%99l%c9%99l%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/05\/02\/minilliyin-m%c9%99s%c9%99l%c9%99l%c9%99ri\/","title":{"rendered":"Minilliyin m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri"},"content":{"rendered":"<p><strong>Millennium M\u00fckafat\u0131: Riyaziyyat\u0131n Zirv\u0259si<\/strong><\/p>\n<p>Clay Riyaziyyat \u0130nstitutu (CMI) t\u0259r\u0259find\u0259n 2000-ci ild\u0259 elan edil\u0259n Millennium M\u00fckafat\u0131, m\u00fcasir riyaziyyat\u0131n \u0259n \u00e7\u0259tin v\u0259 h\u0259lledilm\u0259mi\u015f yeddi problemini h\u0259ll ed\u0259nl\u0259r\u0259 veril\u0259n beyn\u0259lxalq bir m\u00fckafatd\u0131r. Bu m\u00fckafatlar yaln\u0131z riyaziyyat sah\u0259sind\u0259ki \u0259h\u0259miyy\u0259tli ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259ri tan\u0131maqla yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 elm d\u00fcnyas\u0131nda b\u00f6y\u00fck bir stimulla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 rol oynama\u011fa xidm\u0259t edir. H\u0259r bir problemin h\u0259llin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fckafat olaraq 1 milyon AB\u015e dollar\u0131 t\u0259klif olunur.<\/p>\n<p>Millennium M\u00fckafat\u0131, CMI t\u0259r\u0259find\u0259n elmi v\u0259 riyazi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu problemler, h\u0259r biri \u00f6z sah\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n v\u0259 uzun ill\u0259r boyu h\u0259lledilm\u0259mi\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259tdir. CMI, bu m\u00fckafatlar\u0131 riyaziyyat\u0131n \u0259n \u00e7\u0259tin m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin h\u0259llin\u0259 diqq\u0259ti y\u00f6n\u0259ltm\u0259k v\u0259 riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131 bu sah\u0259y\u0259 daha \u00e7ox maraq g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 t\u0259\u015fviq etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qdim etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>Millennium M\u00fckafat\u0131 Probleml\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>Bu probleml\u0259r c\u0259mi yeddi \u0259d\u0259d olmaqla a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Birinci P (P \u2260 NP) problemi\u00a0 \u00a0<\/strong>bu problem, kompyuter elml\u0259ri v\u0259 riyaziyyat aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. M\u0259s\u0259l\u0259nin \u00f6z\u0259yi, &#8220;P&#8221; sinifind\u0259ki probleml\u0259rl\u0259 &#8220;NP&#8221; sinifind\u0259ki probleml\u0259rin b\u0259rab\u0259r olub-olmamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Y\u0259ni, h\u0259r bir s\u00fcr\u0259tli (polinomial vaxtda) h\u0259lli olan problemin, onun do\u011frulu\u011funu asanl\u0131qla yoxlaya bil\u0259c\u0259k bir h\u0259lli olub-olmamas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si. H\u0259l\u0259lik bu problem h\u0259ll olunmay\u0131b.<\/li>\n<li><strong>Riemann Hipotezisi <\/strong>bu problem, riyazi t\u0259hlil v\u0259 say\u0131lma n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin \u0259sas m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. 1859-cu ild\u0259 Bernhard Riemann t\u0259r\u0259find\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n bu hipotez, b\u00fct\u00fcn qeyri-c\u0259mi s\u0131f\u0131r olan Riemann zeta funksiyas\u0131n\u0131n kompleks t\u0259yyar\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n s\u0131f\u0131rlar\u0131n\u0131n x\u00fcsusi bir x\u0259tl\u0259 (k\u0259nar x\u0259t) d\u00fcz\u00fcl\u0259c\u0259yini iddia edir.<\/li>\n<li><strong>Hodge Hipotezi <\/strong>bu hipotez, c\u0259bri h\u0259nd\u0259s\u0259nin \u0259n d\u0259rin m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n biridir v\u0259 riyazi m\u00fcc\u0259rr\u0259d sah\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vqel\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259sini t\u0259l\u0259b edir. Hodge hipotezinin \u0259sas m\u0259qs\u0259di, algebrik varyasyonlar \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259krarlanan geometriya m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini daha d\u0259qiq ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259kdir.<\/li>\n<li><strong>Yang-Mills v\u0259 Mass Gap<\/strong> bu problem kvant sah\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 fizikan\u0131n m\u00fch\u00fcm bir hiss\u0259si olan kvant sah\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin fundamental m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 aid edilir. Burada m\u0259qs\u0259d, Yang-Mills n\u0259z\u0259riyy\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259, k\u00fctl\u0259 bo\u015flu\u011fu (mass gap) m\u0259s\u0259l\u0259sini t\u0259sdiq ed\u0259n riyazi s\u00fcbut t\u0259qdim etm\u0259kdir.<\/li>\n<li><strong>Navier-Stokes T\u0259nlikl\u0259ri <\/strong>bu t\u0259nlikl\u0259r maye v\u0259 qazlar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tini t\u0259svir ed\u0259n \u0259sas riyazi al\u0259tl\u0259rd\u0259n biridir. Lakin, bu t\u0259nlikl\u0259rin h\u0259llinin m\u00f6vcudlu\u011fu v\u0259 t\u0259nlikl\u0259rin davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n yax\u015f\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259si h\u0259l\u0259 d\u0259 bir sirr olaraq qal\u0131r. Bu problem, riyazi analiz v\u0259 qism\u0259n f\u0259rdi h\u0259nd\u0259s\u0259 sah\u0259l\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00e7\u0259tinlikl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/li>\n<li><strong>Birinci Goldbach\u0131n Hipotezisi <\/strong>Goldbach\u0131n Hipotezisi, h\u0259r bir h\u0259tta say\u0131n\u0131n iki t\u0259bii \u0259d\u0259di toplama kimi yaz\u0131la bil\u0259c\u0259yini ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr. M\u0259s\u0259l\u0259n, 4 = 2 + 2, 6 = 3 + 3, 8 = 3 + 5 kimi. Bu hipotez h\u0259l\u0259 tam olaraq s\u00fcbuta yetirilm\u0259yib.<\/li>\n<li><strong>T\u00fcrkl\u0259r Hipotezisi <\/strong>Bu, \u0259slind\u0259 riyazi bir n\u00f6v h\u0259nd\u0259si yerin qurulmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir problem olub, \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 daha \u00e7ox qruplama n\u0259z\u0259riyy\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259li v\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir sah\u0259ni \u0259hat\u0259 edir.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Bu probleml\u0259rin h\u0259r biri son d\u0259r\u0259c\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 y\u00fcks\u0259k riyazi n\u0259z\u0259riyy\u0259ni t\u0259l\u0259b ed\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rdir. \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r yaln\u0131z bir ne\u00e7\u0259 problemi h\u0259ll ed\u0259n riyaziyyat\u00e7\u0131lar bu m\u00fckafata layiq g\u00f6r\u00fcl\u00fcbl\u0259r.<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Poincar\u00e9 T\u0259sdiqi<\/strong>: 2003-c\u00fc ild\u0259, rus riyaziyyat\u00e7\u0131s\u0131 Grigori Perelman, Poincar\u00e9 t\u0259hlilini h\u0259ll ed\u0259r\u0259k bu m\u00fckafata layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc, amma o, m\u00fckafat\u0131 q\u0259bul etm\u0259di.<\/li>\n<li><strong>Birinci P (P \u2260 NP) problemi<\/strong>: Bu problem is\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 h\u0259ll olunmam\u0131\u015f qal\u0131r v\u0259 m\u00fcasir riyaziyyat\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck tapmacalar\u0131ndan biridir.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Millennium M\u00fckafat\u0131, riyaziyyat d\u00fcnyas\u0131nda h\u0259l\u0259 h\u0259ll olunmam\u0131\u015f \u0259n \u00e7\u0259tin v\u0259 vacib m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259hlil aparma\u011fa v\u0259 yeni n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r ir\u0259li s\u00fcrm\u0259y\u0259 stimul yarad\u0131r. Bu m\u00fckafat\u0131n t\u0259klif etdiyi 1 milyon dollar m\u0259bl\u0259\u011find\u0259ki m\u00fckafat, yaln\u0131z maddi d\u0259y\u0259r da\u015f\u0131m\u0131r, eyni zamanda riyaziyyat\u00e7\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck bir n\u00fcfuz v\u0259 elmi tan\u0131nma imkan\u0131 yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Bu probleml\u0259rin h\u0259lli yaln\u0131z riyaziyyat sah\u0259sind\u0259ki ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259ri deyil, eyni zamanda m\u00fch\u00fcm elmi inki\u015faflara v\u0259 texnoloji yenilikl\u0259r\u0259 d\u0259 yol a\u00e7a bil\u0259r.<\/p>\n<p>Kley institutunun m\u00fckafat\u0131 1999-ci ild\u0259n etibar\u0259n h\u0259r il riyaziyyat sah\u0259sind\u0259 g\u00f6rk\u0259mli nailiyy\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 verilir. Bu m\u00fckafat\u0131n ilk laureat\u0131 B\u00f6y\u00fck Ferma Teoremini isbat ed\u0259n Endryu Uayls olub. M\u00fckafat qrant v\u0259 medaldan ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p>\u00a9 B\u00fct\u00fcn h\u00fcquqlar qorunur. X\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n www.imm.az sayt\u0131na istinad z\u0259ruridir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Millennium M\u00fckafat\u0131: Riyaziyyat\u0131n Zirv\u0259si Clay Riyaziyyat \u0130nstitutu (CMI) t\u0259r\u0259find\u0259n 2000-ci ild\u0259 elan edil\u0259n Millennium M\u00fckafat\u0131, m\u00fcasir riyaziyyat\u0131n \u0259n \u00e7\u0259tin v\u0259 h\u0259lledilm\u0259mi\u015f yeddi problemini h\u0259ll ed\u0259nl\u0259r\u0259 veril\u0259n beyn\u0259lxalq bir m\u00fckafatd\u0131r. Bu m\u00fckafatlar yaln\u0131z riyaziyyat sah\u0259sind\u0259ki \u0259h\u0259miyy\u0259tli ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259ri tan\u0131maqla yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 elm d\u00fcnyas\u0131nda b\u00f6y\u00fck bir stimulla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 rol oynama\u011fa xidm\u0259t edir. H\u0259r bir problemin h\u0259llin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u00fckafat [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":216491,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216490"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=216490"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216490\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":216493,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216490\/revisions\/216493"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/216491"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=216490"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=216490"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=216490"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}