{"id":216903,"date":"2025-05-29T10:07:14","date_gmt":"2025-05-29T06:07:14","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=216903"},"modified":"2025-06-02T13:22:30","modified_gmt":"2025-06-02T09:22:30","slug":"az%c9%99rbaycan-riyaziyyatcilari-as%c9%99f-haciyev","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/05\/29\/az%c9%99rbaycan-riyaziyyatcilari-as%c9%99f-haciyev\/","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131- As\u0259f Hac\u0131yev"},"content":{"rendered":"<p>Hac\u0131yev As\u0259f Hac\u0131 o\u011flu 1951-ci il may ay\u0131n\u0131n 29-da G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olmu\u015fdur. 1968-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259r 4 n\u00f6mr\u0259li orta m\u0259kt\u0259bini bitirib v\u0259 Lomonosov ad\u0131na MDU-nun mexanika-riyaziyyat fak\u00fclt\u0259sin\u0259 daxil olmu\u015fdur. 1973-c\u00fc ild\u0259 Moskva D\u00f6vl\u0259t Universitetini bitirmi\u015f, 1979-cu ild\u0259 h\u0259min m\u0259kt\u0259bin mexanika-riyaziyyat fak\u00fclt\u0259sind\u0259 ehtimal n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 riyazi statistika ixtisas\u0131 il\u0259 namiz\u0259dlik (f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru), 1993-c\u00fc ild\u0259 N.Bauman ad\u0131na Moskva D\u00f6vl\u0259t Texniki Universitetind\u0259 eyni ixtisasla doktorluq dissertasiyas\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>As\u0259f Hac\u0131yev akademik A.N.Kolmoqorovun yaratd\u0131\u011f\u0131, d\u00fcnyada tan\u0131nm\u0131\u015f Moskva ehtimal n\u0259z\u0259riyy\u0259si m\u0259kt\u0259binin yetirm\u0259sidir. Uzun ill\u0259r akademik A.N.Kolmoqorovun Lomonosov ad\u0131na Moskva D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etdiyi \u201cFak\u00fclt\u0259l\u0259r aras\u0131 statistik metodlar laboratoriyas\u0131nda\u201d \u00e7al\u0131\u015f\u0131b, elmi ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131b.<\/p>\n<p>1980-ci ild\u0259 elm v\u0259 texnika sah\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Lenin komsomolu m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u00fcb.<\/p>\n<p>O, ehtimal n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 riyazi statistika sah\u0259sind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n apar\u0131c\u0131 jurnallar\u0131nda \u00e7ap olunmu\u015f 150-d\u0259n \u00e7ox elmi \u0259s\u0259rin m\u00fc\u0259llifidir. D\u00fcnya apar\u0131c\u0131 elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin d\u0259v\u0259ti il\u0259 bu m\u0259rk\u0259zl\u0259rd\u0259 ezamiyy\u0259td\u0259 olub, m\u00fchazir\u0259l\u0259r deyib, birg\u0259 elmi ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131b (2013, 2014 &#8211; \u0130sve\u00e7; 2014 &#8211; Portuqaliya; 2005, 2006, 2014, 2015 &#8211; Almaniya; 2011, 2012, 2014, 2016, 2017 &#8211; AB\u015e; 2011, 2014, 2016, 2017 &#8211; \u00c7in; 1993-1996, 2011 &#8211; T\u00fcrkiy\u0259; 2017, 2018 &#8211; Hong-Kong; 2017 &#8211; Yaponiya; 2018 &#8211; Avstraliya v\u0259 d.).<\/p>\n<p>1992-ci ild\u0259 Almaniyan\u0131n M\u00fcnhen universitetind\u0259, 1993-1996 ill\u0259rd\u0259 \u0130stanbulun Bo\u011fazi\u00e7i universitetind\u0259 professor v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131b.<\/p>\n<p>As\u0259f Hac\u0131yev rekurrent xidm\u0259tli stoxastik sisteml\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi idar\u0259etm\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin m\u00fc\u0259llifidir. M\u00fcr\u0259kk\u0259b strukturlu k\u00fctl\u0259vi v\u0259 rekurrent xidm\u0259tli sisteml\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn yeni idar\u0259etm\u0259 funksiyas\u0131n\u0131 \u2013 xidm\u0259t anlar\u0131n\u0131n gecikdirilm\u0259sini daxil edib. Bel\u0259 idar\u0259etm\u0259 ilk bax\u0131\u015fdan t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc olsa da, o g\u00f6st\u0259rib ki, stoxastik sisteml\u0259rin geni\u015f sinfi \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi \u015f\u0259rtl\u0259r alt\u0131nda bu idar\u0259etm\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259rin orta g\u00f6zl\u0259m\u0259 m\u00fcdd\u0259tini azald\u0131r. Ad\u0131 ged\u0259n idar\u0259etm\u0259 funksiyas\u0131n\u0131 daxil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259ruri v\u0259 kafi \u015f\u0259rtl\u0259rini t\u0259klif edib, t\u0259l\u0259bl\u0259rin orta g\u00f6zl\u0259m\u0259 m\u00fcdd\u0259tini minimumla\u015fd\u0131ran optimal funksiyas\u0131n\u0131n formas\u0131n\u0131 a\u015fkar edib. Bu sah\u0259d\u0259 onun ald\u0131\u011f\u0131 b\u0259zi n\u0259tic\u0259l\u0259r g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z (paradoksal) oldu\u011fundan G.Szekely <em>\u201cParadoxes of theory of probability and mathematical statistics\u201d<\/em> kitab\u0131nda d\u0259rc edilib. Kitab ingilis dilind\u0259n alman, frans\u0131z, rus, \u00e7in v\u0259 dig\u0259r dill\u0259r\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilib.<\/p>\n<p>Akademik As\u0259f Hac\u0131yev a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 beyn\u0259lxalq elmi jurnallar\u0131n redaksiya hey\u0259tinin \u00fczv\u00fcd\u00fcr:<\/p>\n<ul>\n<li>Management Science and Engineering Management\u201d &#8211; ba\u015f redaktorun m\u00fcavini;<\/li>\n<li>Applied and Computational Mathematics;<\/li>\n<li>\u0130nternational Journal of Agriculture Environment and Bioresearch;<\/li>\n<li>Information Engineering and Applied Computing.<\/li>\n<\/ul>\n<p>AB\u015e-\u0131n Linkoln universitetinin t\u0259tbiqi riyaziyyat sah\u0259sind\u0259 \u00e7ap olunan n\u0259\u015frl\u0259rin redaktorudur. \u015epringer n\u0259\u015friyyat\u0131n\u0131n <em>Advances in Intelligent Systems and Computing<\/em> seriyas\u0131ndan \u00e7ap olunmu\u015f 8 kitab\u0131n ba\u015f redaktorudur.<\/p>\n<p>2011-ci v\u0259 2013-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 \u201cManagement Science and Engineering Management\u201d beyn\u0259lxalq konfranslar\u0131nda plenar m\u0259ruz\u0259\u00e7i olub, konfrans\u0131n x\u00fcsusi m\u00fckafatlar\u0131na (Grand Prize) layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>2014-c\u00fc ild\u0259 ehtimal v\u0259 statistik metodlara \u0259saslanaraq Az\u0259rbaycan h\u0259rfl\u0259rinin komp\u00fcter klaviaturas\u0131nda optimal d\u00fcz\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc t\u0259klif edib. Bu t\u0259klif Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Standartla\u015fd\u0131rma, Metrologiya v\u0259 Patent \u00fczr\u0259 Agentliyi t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6vl\u0259t standart\u0131 kimi qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b v\u0259 Microsoft \u015firk\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n Windows &#8211; 8.2 versiyas\u0131na daxil edilib.<\/p>\n<p>2001-2015-ci ill\u0259rd\u0259 As\u0259f Hac\u0131yev Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 ehtimal n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 riyazi statistika kafedras\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri olub. Onun r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda 4 elml\u0259r doktoru v\u0259 8 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru haz\u0131rlan\u0131b. 2005-ci ild\u0259n Az\u0259rbaycanda riyaziyyat probleml\u0259ri \u00fczr\u0259 koordinasiya \u015furas\u0131n\u0131n s\u0259dridir.<\/p>\n<p>1995-2015-ci ill\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisinin deputat\u0131, elm v\u0259 t\u0259hsil komit\u0259sinin \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur. 1998-2000-ci ill\u0259rd\u0259 Milli M\u0259clis \u2013 \u0130ngilt\u0259r\u0259 Parlamenti, 2000-2002-ci ill\u0259rd\u0259 Milli M\u0259clis \u2013 Avropa Parlamenti dostluq qruplar\u0131n\u0131n, 2002-2015-ci ill\u0259rd\u0259 Milli M\u0259clisin Qara D\u0259niz \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n Parlament Assambleyas\u0131nda n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri olmu\u015f, 2015-ci ild\u0259 Qara D\u0259niz \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n ba\u015f katibi se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>As\u0259f Hac\u0131yev statistika sah\u0259sind\u0259 \u201cnam\u0259lum parametrl\u0259ri artan reqressiya modell\u0259ri\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 daxil edib v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 t\u0259tbiqi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 istifad\u0259 olunan m\u00fch\u00fcm n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edib. Nam\u0259lum parametrl\u0259ri artan v\u0259 t\u0259sad\u00fcfi x\u0259talar\u0131n\u0131n dispersiyas\u0131 nam\u0259lum olan reqressiya modell\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Qauss-Markov metodunun istifad\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259ruri v\u0259 kafi \u015f\u0259rtl\u0259ri v\u0259 kovariasiya matrisinin elementl\u0259rini qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259n yeni metod t\u0259klif edib. Bu metoda \u0259saslanaraq bel\u0259 modell\u0259rd\u0259 nam\u0259lum funksiya \u00fc\u00e7\u00fcn etibarl\u0131l\u0131q oblast\u0131n\u0131n qurulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yeni yana\u015fma t\u0259klif edib. Bu yana\u015fma t\u0259tbiqi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 istifad\u0259 olunaraq bir \u00e7ox praktiki sah\u0259l\u0259rd\u0259 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259lli m\u00fcmk\u00fcn olmayan probleml\u0259ri h\u0259ll etm\u0259y\u0259 imkan yarad\u0131r. 2011-ci ild\u0259 \u015epringer n\u0259\u015friyyat\u0131n\u0131n sifari\u015fi il\u0259 \u201cStatistik Elml\u0259rin Beyn\u0259lxalq Ensiklopediyas\u0131\u201d kitab\u0131nda As\u0259f Hac\u0131yevin \u201cNam\u0259lum parametrl\u0259ri artan reqressiya modell\u0259ri\u201d adl\u0131 m\u0259qal\u0259si d\u0259rc olunub.<\/p>\n<p>As\u0259f Hac\u0131yev Az\u0259rbaycan dilind\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f \u201cEhtimal n\u0259z\u0259riyy\u0259si Ensiklopediyas\u0131n\u0131n\u201d v\u0259 Az\u0259rbaycan-ingilis-rus-t\u00fcrk dill\u0259ri \u201cEhtimal n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 riyazi statistika terminl\u0259ri\u201d l\u00fc\u011f\u0259tinin m\u00fc\u0259llifidir.<\/p>\n<p>O, 2001-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc v\u0259 2014-c\u00fc ild\u0259 akademiki se\u00e7ilib.<\/p>\n<p>As\u0259f Hac\u0131yev 2005-ci ild\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131, \u018fbd\u00fcs Salam\u0131n \u0130taliyada (Triyest \u015f.) yaratd\u0131\u011f\u0131 D\u00fcnya Elml\u0259r Akademiyas\u0131na (TWAS) C\u0259nubi Qafqazdan v\u0259 Orta Asiyadan se\u00e7il\u0259n ilk alimdir. Bu g\u00fcn D\u00fcnya Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n 70 \u00f6lk\u0259d\u0259n 1000-\u0259 yax\u0131n \u00fczv\u00fc var. 2005-2010-cu ill\u0259rd\u0259 \u0130taliyada yerl\u0259\u015f\u0259n \u018fbd\u00fcs Salam ad\u0131na N\u0259z\u0259ri Fizika \u00fczr\u0259 Beyn\u0259lxalq M\u0259rk\u0259zin (\u0130CTP) senior-associated v\u0259zif\u0259sin\u0259 se\u00e7ilib. 1989-cu ild\u0259 Bernulli ad\u0131na \u00dcmumd\u00fcnya ehtimal n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 riyazi statistika c\u0259miyy\u0259tinin \u00fczv\u00fc se\u00e7ilib. 2001-ci ild\u0259 ehtimal n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 riyazi statistika \u00fczr\u0259 5 apar\u0131c\u0131 alimin d\u0259st\u0259yi il\u0259 Beyn\u0259lxalq Statistika \u0130nstitutunun \u00fczv\u00fc se\u00e7ilib. 2008-ci ild\u0259 Monqolustan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc, 2015-ci ild\u0259 Moldova Akademiyas\u0131n\u0131n f\u0259xri \u00fczv\u00fc v\u0259 2011-ci ild\u0259 Si\u00e7uan universitetinin (\u00c7in) f\u0259xri professoru se\u00e7ilib. 2016-c\u0131 ild\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n olan 25 alimd\u0259n ibar\u0259t olan 5 il m\u00fcdd\u0259tin\u0259 Si\u00e7uan universitetinin Beyn\u0259lxalq M\u0259sl\u0259h\u0259t\u00e7il\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc se\u00e7ilib.<\/p>\n<div class='entry-gallery'><div id=\"carousel-1\" class=\"single-carousel carousel slide carousel-216903\" data-ride=\"carousel\"><ol class='carousel-indicators'><li data-target=\"#carousel-1\" data-slide-to=\"0\" class=\"active\"><\/li><\/ol><div class='carousel-inner'><div class=\"carousel-item item active\"><a href='https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/05\/29\/az%c9%99rbaycan-riyaziyyatcilari-as%c9%99f-haciyev\/as1\/'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"524\" height=\"350\" src=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/as1.jpg\" class=\"attachment-620x350 size-620x350\" alt=\"\" \/><\/a><\/div><\/div>\n<a class=\"carousel-control-prev\" href=\"#carousel-1\" role=\"button\" data-slide=\"prev\">\n    <span class=\"carousel-control-prev-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/span>\n    <span class=\"sr-only\">Previous<\/span>\n  <\/a>\n\n      <a class=\"carousel-control-next\" href=\"#carousel-1\" role=\"button\" data-slide=\"next\">\n    <span class=\"carousel-control-next-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/span>\n    <span class=\"sr-only\">Next<\/span>\n  <\/a>\n    \n    <\/div><\/div>\n<p>\u00a9 B\u00fct\u00fcn h\u00fcquqlar qorunur. X\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n www.imm.az sayt\u0131na istinad z\u0259ruridir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hac\u0131yev As\u0259f Hac\u0131 o\u011flu 1951-ci il may ay\u0131n\u0131n 29-da G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olmu\u015fdur. 1968-ci ild\u0259 G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259r 4 n\u00f6mr\u0259li orta m\u0259kt\u0259bini bitirib v\u0259 Lomonosov ad\u0131na MDU-nun mexanika-riyaziyyat fak\u00fclt\u0259sin\u0259 daxil olmu\u015fdur. 1973-c\u00fc ild\u0259 Moskva D\u00f6vl\u0259t Universitetini bitirmi\u015f, 1979-cu ild\u0259 h\u0259min m\u0259kt\u0259bin mexanika-riyaziyyat fak\u00fclt\u0259sind\u0259 ehtimal n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 riyazi statistika ixtisas\u0131 il\u0259 namiz\u0259dlik (f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru), 1993-c\u00fc ild\u0259 N.Bauman [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":216905,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3322],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216903"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=216903"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216903\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":216909,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/216903\/revisions\/216909"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/216905"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=216903"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=216903"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=216903"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}