{"id":217257,"date":"2025-06-24T12:17:02","date_gmt":"2025-06-24T08:17:02","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=217257"},"modified":"2025-06-24T12:17:05","modified_gmt":"2025-06-24T08:17:05","slug":"amerikali-alim-f%c9%99zani-3-zaman-oxu-il%c9%99-%c9%99v%c9%99z-etm%c9%99yi-t%c9%99klif-edib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/06\/24\/amerikali-alim-f%c9%99zani-3-zaman-oxu-il%c9%99-%c9%99v%c9%99z-etm%c9%99yi-t%c9%99klif-edib\/","title":{"rendered":"Amerikal\u0131 alim f\u0259zan\u0131 3 zaman oxu il\u0259 \u0259v\u0259z etm\u0259yi t\u0259klif edib"},"content":{"rendered":"<p>B\u0259s \u0259g\u0259r bizim kainat \u00fc\u00e7\u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc m\u0259kan v\u0259 zamandan ibar\u0259t deyils\u0259, \u0259ksin\u0259, h\u0259r \u015fey \u00fc\u00e7 ayr\u0131 vaxt \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnd\u0259n yaran\u0131rsa? Yeni bir ara\u015fd\u0131rma kainat\u0131n qurulu\u015fu il\u0259 ba\u011fl\u0131 qeyri-adi bir ideya ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr. \u018fn\u0259n\u0259vi olaraq q\u0259bul edilmi\u015f \u00fc\u00e7 m\u0259kan v\u0259 bir zaman \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc \u0259v\u0259zin\u0259, aliml\u0259r t\u0259klif edirl\u0259r ki, \u0259slind\u0259 kainat\u0131n t\u0259m\u0259lind\u0259 \u00fc\u00e7 zaman \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc dayan\u0131r. M\u0259kan is\u0259 bu zaman \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rinin x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n yaranan t\u00f6r\u0259m\u0259dir. Bu n\u0259z\u0259riyy\u0259ni Alyaska Universitetind\u0259n fizik Gunther Kletetschka ir\u0259li s\u00fcr\u00fcb. O, zaman\u0131 t\u0259k bir d\u00fcz x\u0259tt kimi deyil, \u00fc\u00e7 m\u00fcst\u0259qil istiqam\u0259t\u0259 malik \u00fc\u00e7\u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc bir sistem kimi t\u0259f\u0259kk\u00fcr etm\u0259yi t\u0259klif edir.<\/p>\n<p>Model 6 ox \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulub: \u00dc\u00e7\u00fc zaman, \u00fc\u00e7\u00fc is\u0259 m\u0259kana aiddir. Lakin bu n\u0259z\u0259riyy\u0259d\u0259 \u0259sas rol zaman\u0131 t\u0259\u015fkil edir, m\u0259kan is\u0259 yaln\u0131z onun n\u0259tic\u0259si kimi meydana g\u0259lir. Kletetschka, hiss\u0259cikl\u0259rin v\u0259 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin m\u0259hz \u00fc\u00e7\u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc zaman m\u0259kan\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdiyi bir riyazi model haz\u0131rlay\u0131b. Bu model hiss\u0259cikl\u0259rin real x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini, m\u0259s\u0259l\u0259n, onlar\u0131n k\u00fctl\u0259l\u0259rini t\u0259krarlaya bilib. Kletetschka-n\u0131n hesablamalar\u0131 elektronlar, m\u00fconlar v\u0259 kvarklar kimi hiss\u0259cikl\u0259rin k\u00fctl\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n g\u00f6st\u0259ricil\u0259r\u0259 yax\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir. Bu is\u0259 onu g\u00f6st\u0259rir ki, n\u0259z\u0259riyy\u0259 sad\u0259c\u0259 abstrakt deyil, real \u00f6l\u00e7m\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Daha \u0259vv\u0259l zamana \u0259lav\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259r \u0259lav\u0259 etm\u0259k c\u0259hdl\u0259ri olmu\u015fdu, lakin bu yana\u015fmalar \u0259sas\u0259n n\u0259z\u0259ri s\u0259viyy\u0259d\u0259 qal\u0131b v\u0259 \u00e7ox vaxt m\u0259ntiqi probleml\u0259r\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rinin pozulmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131rd\u0131. \u018fvv\u0259lki ideyalardan f\u0259rqli olaraq, t\u0259klif olunan model hadis\u0259l\u0259rin h\u0259r \u00fc\u00e7 zaman \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnd\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyacaq \u015f\u0259kild\u0259 qurulub. Bu, m\u0259ntiqi paradokslar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa v\u0259 ba\u015f ver\u0259nl\u0259rin ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 saxlama\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. Bu i\u015fin \u0259sas f\u0259rqi ondan ibar\u0259tdir ki, bu sad\u0259c\u0259 bir f\u0259rziyy\u0259 deyil, konkret proqnozlar ver\u0259n v\u0259 x\u00fcsusil\u0259 hiss\u0259cikl\u0259rl\u0259 apar\u0131lan t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rd\u0259 v\u0259 kosmologiyada praktik olaraq yoxlana bil\u0259n bir n\u0259z\u0259riyy\u0259dir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/technote.az\/texnologiya-xeberleri\/amerikali-alim-fezani-3-zaman-oxu-ile-evez-etmeyi-teklif-edib\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">technote.az<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>B\u0259s \u0259g\u0259r bizim kainat \u00fc\u00e7\u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc m\u0259kan v\u0259 zamandan ibar\u0259t deyils\u0259, \u0259ksin\u0259, h\u0259r \u015fey \u00fc\u00e7 ayr\u0131 vaxt \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnd\u0259n yaran\u0131rsa? Yeni bir ara\u015fd\u0131rma kainat\u0131n qurulu\u015fu il\u0259 ba\u011fl\u0131 qeyri-adi bir ideya ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr. \u018fn\u0259n\u0259vi olaraq q\u0259bul edilmi\u015f \u00fc\u00e7 m\u0259kan v\u0259 bir zaman \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc \u0259v\u0259zin\u0259, aliml\u0259r t\u0259klif edirl\u0259r ki, \u0259slind\u0259 kainat\u0131n t\u0259m\u0259lind\u0259 \u00fc\u00e7 zaman \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc dayan\u0131r. M\u0259kan is\u0259 bu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217257"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=217257"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217257\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":217259,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217257\/revisions\/217259"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=217257"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=217257"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=217257"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}