{"id":217603,"date":"2025-08-20T13:02:35","date_gmt":"2025-08-20T09:02:35","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=217603"},"modified":"2025-08-20T13:02:38","modified_gmt":"2025-08-20T09:02:38","slug":"astrofizikl%c9%99r-qrupu-qalaktikalararasi-eksperiment-zamani-nam%c9%99lum-hiss%c9%99cikl%c9%99rin-siqnalini-askarlayib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/08\/20\/astrofizikl%c9%99r-qrupu-qalaktikalararasi-eksperiment-zamani-nam%c9%99lum-hiss%c9%99cikl%c9%99rin-siqnalini-askarlayib\/","title":{"rendered":"Astrofizikl\u0259r qrupu qalaktikalararas\u0131 eksperiment zaman\u0131 nam\u0259lum hiss\u0259cikl\u0259rin siqnal\u0131n\u0131 a\u015fkarlay\u0131b"},"content":{"rendered":"<p>Kopenhagen Universitetinin astrofizikl\u0259ri \u00e7\u0259tin aksionlar\u0131n axtar\u0131\u015f\u0131nda yer\u00fcst\u00fc deyil, ulduz hiss\u0259cikl\u0259rinin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndiricisind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259libl\u0259r.\u00a0Bel\u0259 ki, m\u0259rk\u0259zind\u0259 superk\u00fctl\u0259li qara d\u0259likl\u0259r olan uzaq v\u0259 \u00e7ox parlaq qalaktikalar\u0131n n\u00fcv\u0259l\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xan elektromaqnit \u015f\u00fcalanma izl\u0259rini axtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn eksperiment ke\u00e7irilib.<\/p>\n<p>Kainatdak\u0131 \u0259n a\u011f\u0131r strukturlar G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n katrilyon d\u0259f\u0259 b\u00f6y\u00fck olan qalaktika qruplar\u0131d\u0131r. Aksionlar &#8211; hipotetik elementar hiss\u0259cikl\u0259r is\u0259 \u0259n ki\u00e7ik atomdan da qat-qat y\u00fcng\u00fcld\u00fcr. Eyni zamanda, aksion kainat\u0131m\u0131z\u0131n k\u00fctl\u0259sinin t\u0259xmin\u0259n 80%-ni t\u0259\u015fkil etdiyi g\u00fcman edil\u0259n nam\u0259lum qaranl\u0131q madd\u0259ni ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7ar ola bil\u0259r. Aksionlar\u0131n m\u00f6vcudlu\u011fu h\u0259l\u0259 tam s\u00fcbut olunmay\u0131b, lakin uzaq qalaktikalarla olan eksperiment say\u0259sind\u0259 Danimarkadan olan astrofizikl\u0259r onlara ham\u0131dan daha \u00e7ox yax\u0131nla\u015fm\u0131\u015f ola bil\u0259rl\u0259r. Bel\u0259 ki, onlar bu \u00e7\u0259tin tutulan hiss\u0259ciyin imzas\u0131n\u0131 k\u0259\u015ff etdikl\u0259rin\u0259 inan\u0131rlar.<\/p>\n<p>Elmi n\u0259\u015fr yaz\u0131r: \u201cAliml\u0259rin f\u0259rziyy\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, qalaktika qruplar\u0131nda geni\u015f maqnit sah\u0259l\u0259rind\u0259n ke\u00e7\u0259n radiasiyan\u0131n bir hiss\u0259si aksionlara \u00e7evrilir. D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn n\u0259tic\u0259sind\u0259 dal\u011falanmalar\u0131n ki\u00e7ik bir izi qal\u0131r. Lakin bu iz o q\u0259d\u0259r z\u0259ifdir ki, kainat\u0131n fon s\u0259s-k\u00fcy\u00fcnd\u0259 itib gedir. Bel\u0259likl\u0259, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar yeni bir fikir ir\u0259li s\u00fcr\u00fcbl\u0259r: onlar qalaktika qruplar\u0131n\u0131n arxas\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n c\u0259mi 32 superk\u00fctl\u0259li qara d\u0259liyi m\u00fc\u015fahid\u0259 edib v\u0259 sonra bu eksperimentd\u0259n \u0259ld\u0259 edil\u0259n m\u0259lumatlar\u0131 birl\u0259\u015fdiribl\u0259r. M\u0259lumatlar\u0131 t\u0259dqiq etdikd\u0259n sonra t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar \u00e7\u0259tin aksion hiss\u0259ciyinin imzas\u0131na b\u0259nz\u0259y\u0259n bir n\u00fcmun\u0259 tapd\u0131qlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nibl\u0259r. Bu, aksionlar\u0131n m\u00f6vcudlu\u011funun birm\u0259nal\u0131 s\u00fcbutu olmasa da, astrofizikl\u0259rin ara\u015fd\u0131rmas\u0131 bizi qaranl\u0131q madd\u0259nin n\u0259 oldu\u011funu anlama\u011fa yax\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259nin ba\u015f m\u00fc\u0259llifi, Kopenhagen Universitetinin Nils Bor \u0130nstitutundan Oleq Ru\u00e7ayski izah edir: \u201cAd\u0259t\u0259n bel\u0259 hiss\u0259cikl\u0259rd\u0259n g\u0259l\u0259n siqnal g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z olur v\u0259 t\u0259sad\u00fcfi s\u0259s-k\u00fcy\u0259 b\u0259nz\u0259yir. Amma biz ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fck ki, bir \u00e7ox m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259ld\u0259 edil\u0259n m\u0259lumatlar\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k yolu il\u0259 b\u00fct\u00fcn bu s\u0259s-k\u00fcy\u00fc ayd\u0131n, tan\u0131nan bir model\u0259 \u00e7evirmi\u015fik. Bu, bel\u0259 bir transformasiyan\u0131n nec\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259c\u0259yini g\u00f6st\u0259r\u0259n unikal add\u0131m n\u00fcmun\u0259si kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Biz bunu m\u0259lumatlarda yaln\u0131z siqnal\u0131n i\u015far\u0259si kimi g\u00f6r\u00fcr\u00fck, lakin o, h\u0259l\u0259 d\u0259 heyranedici v\u0259 h\u0259y\u0259canvericidir. Siz onu e\u015fidil\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259k s\u0259s\u0259 malik kosmik p\u0131\u00e7\u0131lt\u0131 adland\u0131ra bil\u0259rsiniz\u201d.T\u0259cr\u00fcb\u0259 qamma \u015f\u00fcalanmas\u0131 il\u0259 m\u0259hdudla\u015f\u0131r. Bununla bel\u0259, ondan rentgen \u015f\u00fcalar\u0131 kimi, dig\u0259r elektromaqnit \u015f\u00fcalanma n\u00f6vl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 istifad\u0259 oluna bil\u0259r.<\/p>\n<p>Bu yaz Harvard Universiteti v\u0259 London Kral Kollecinin aliml\u0259ri \u00f6z x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 hipotetik aksionlar\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 dem\u0259k olar ki, tamamil\u0259 t\u0259krarlayan kvazir\u0259cikl\u0259rin m\u00f6vcudlu\u011funun ilk inand\u0131r\u0131c\u0131 t\u0259sdiqini \u0259ld\u0259 etdil\u0259r. Onlar kainat\u0131n k\u00fctl\u0259sinin t\u0259xmin\u0259n 85%-ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n qaranl\u0131q madd\u0259 roluna \u0259sas namiz\u0259dl\u0259rd\u0259n biri hesab olunur.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong><a href=\"https:\/\/science.gov.az\/az\/news\/open\/33214#bottom\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span lang=\"AZ-LATIN\">Az\u0259rTac<\/span><\/a><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kopenhagen Universitetinin astrofizikl\u0259ri \u00e7\u0259tin aksionlar\u0131n axtar\u0131\u015f\u0131nda yer\u00fcst\u00fc deyil, ulduz hiss\u0259cikl\u0259rinin s\u00fcr\u0259tl\u0259ndiricisind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259libl\u0259r.\u00a0Bel\u0259 ki, m\u0259rk\u0259zind\u0259 superk\u00fctl\u0259li qara d\u0259likl\u0259r olan uzaq v\u0259 \u00e7ox parlaq qalaktikalar\u0131n n\u00fcv\u0259l\u0259rind\u0259n \u00e7\u0131xan elektromaqnit \u015f\u00fcalanma izl\u0259rini axtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn eksperiment ke\u00e7irilib. Kainatdak\u0131 \u0259n a\u011f\u0131r strukturlar G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n katrilyon d\u0259f\u0259 b\u00f6y\u00fck olan qalaktika qruplar\u0131d\u0131r. Aksionlar &#8211; hipotetik elementar hiss\u0259cikl\u0259r is\u0259 \u0259n ki\u00e7ik atomdan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":217604,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217603"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=217603"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217603\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":217606,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217603\/revisions\/217606"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/217604"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=217603"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=217603"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=217603"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}