{"id":217650,"date":"2025-08-27T13:00:54","date_gmt":"2025-08-27T09:00:54","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=217650"},"modified":"2025-08-27T13:00:55","modified_gmt":"2025-08-27T09:00:55","slug":"aliml%c9%99r-yupiterin-n%c9%99-zaman-formalasdigini-meteoritl%c9%99r-vasit%c9%99sil%c9%99-t%c9%99yin-ed%c9%99-bilibl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/08\/27\/aliml%c9%99r-yupiterin-n%c9%99-zaman-formalasdigini-meteoritl%c9%99r-vasit%c9%99sil%c9%99-t%c9%99yin-ed%c9%99-bilibl%c9%99r\/","title":{"rendered":"Aliml\u0259r Yupiterin n\u0259 zaman formala\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 meteoritl\u0259r vasit\u0259sil\u0259 t\u0259yin ed\u0259 bilibl\u0259r"},"content":{"rendered":"<p>\u018frimi\u015f s\u00fcxur damc\u0131lar\u0131n\u0131n &#8211;\u00a0meteoritl\u0259rd\u0259\u00a0a\u015fkar edil\u0259n ki\u00e7ik qal\u0131qlar\u0131n &#8211; \u00f6yr\u0259nilm\u0259si v\u0259 modell\u0259\u015fdirilm\u0259si\u00a0G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259ki\u00a0\u0259n b\u00f6y\u00fck planetin yaranma vaxt\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259 imkan verib. \u0130lk d\u0259f\u0259 astronomlar G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin \u0259n b\u00f6y\u00fck planeti olan\u00a0Yupiterinyaranma vaxt\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259 bilibl\u0259r. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn onlar Yer\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n meteoritl\u0259rd\u0259 a\u015fkarlanan v\u0259\u00a0xondradlanan \u0259rimi\u015f s\u00fcxur damc\u0131lar\u0131n\u0131 t\u0259dqiq edibl\u0259r. Ara\u015fd\u0131rma g\u00f6st\u0259rib ki, Yupiter \u00e7ox g\u00fcman ki, G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin yaranmas\u0131ndan 1.8 milyon il sonra formala\u015f\u0131b. Ara\u015fd\u0131rma \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 apar\u0131lan modell\u0259\u015fdirm\u0259 g\u00f6st\u0259rib ki, meteoritl\u0259rd\u0259ki bu \u0259rimi\u015f damc\u0131lar\u0131n yaranma s\u0259b\u0259bi s\u00fcr\u0259tl\u0259 formala\u015fan Yupiterin n\u0259h\u0259ng cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259si olub. T\u0259xmin\u0259n 4.5 milyard il \u0259vv\u0259l Yupiter s\u00fcr\u0259tl\u0259 b\u00f6y\u00fcy\u0259r\u0259k n\u0259h\u0259ng \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259rin\u0259 \u00e7at\u0131b.<\/p>\n<p>Onun g\u00fccl\u00fc cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259si\u00a0planetesimal\u00a0adlanan, m\u00fcasir asteroidl\u0259ri xat\u0131rladan ki\u00e7ik s\u00fcxur cisiml\u0259rinin orbitl\u0259rini pozub. Bu is\u0259 onlar\u0131n bir-biri il\u0259 el\u0259 y\u00fcks\u0259k s\u00fcr\u0259tl\u0259 toqqu\u015fmas\u0131na s\u0259b\u0259b olub ki, t\u0259rkibind\u0259ki da\u015f v\u0259 toz z\u0259rb\u0259 an\u0131nda \u0259rimi\u015f, n\u0259tic\u0259d\u0259 \u0259rimi\u015f s\u00fcxur damc\u0131lar\u0131 &#8211; xondrlar &#8211; yaranm\u0131\u015f v\u0259 Yer\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n meteoritl\u0259rd\u0259 qorunub saxlanm\u0131\u015fd\u0131r. Aliml\u0259rin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0259vv\u0259lki n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r xondrlar\u0131n x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u00e7ox spesifik \u015f\u0259rtl\u0259r olmadan izah ed\u0259 bilmirdi, halbuki yeni model g\u00f6st\u0259rir ki, laz\u0131m olan \u015f\u0259rtl\u0259r G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin erk\u0259n d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, Yupiter formala\u015fark\u0259n m\u00f6vcud olub. Aliml\u0259r Yupiterin b\u00f6y\u00fcm\u0259sini v\u0259 erk\u0259n G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 s\u00fcxur v\u0259 su il\u0259 z\u0259ngin planetesimallar\u0131n toqqu\u015fmalar\u0131n\u0131 t\u0259krar yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn modell\u0259\u015fdirm\u0259d\u0259n istifad\u0259 edibl\u0259r.<\/p>\n<p>Modell\u0259\u015fdirm\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 meteoritl\u0259rd\u0259 a\u015fkarlanan x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r\u0259 v\u0259 t\u0259rkib\u0259 uy\u011fun realistik xondrlar \u0259ld\u0259 olunub. Ara\u015fd\u0131rma g\u00f6st\u0259rib ki, toqqu\u015fan planetesimallardak\u0131 su xondrlar\u0131n formala\u015fmas\u0131nda h\u0259lledici rol oynay\u0131b. Bu h\u0259m d\u0259 s\u00fcbut edir ki, xondrlar\u0131n yaranmas\u0131 planetl\u0259rin formala\u015fmas\u0131n\u0131n birba\u015fa n\u0259tic\u0259si olub. Astronomlar meteoritl\u0259rd\u0259 tap\u0131lan xondrlar\u0131n ya\u015f\u0131 il\u0259 modell\u0259\u015fdirilmi\u015f planetesimal toqqu\u015fmalar\u0131n\u0131n vaxt\u0131n\u0131 m\u00fcqayis\u0259 ed\u0259r\u0259k Yupiterin yaranma vaxt\u0131n\u0131 d\u0259qiq m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259 bilibl\u0259r. Aliml\u0259rin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, xondrlar\u0131n yaranma zirv\u0259si G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin formala\u015fmas\u0131ndan 1.8 milyon il sonrak\u0131 d\u00f6vr\u0259 t\u0259sad\u00fcf etdiyind\u0259n, bu h\u0259m d\u0259 Yupiterin yaranma vaxt\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/technote.az\/texnologiya-xeberleri\/alimler-yupiterin-ne-zaman-formalasdigini-meteoritler-vasitesile-teyin-ede-bilibler\">technote.az<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018frimi\u015f s\u00fcxur damc\u0131lar\u0131n\u0131n &#8211;\u00a0meteoritl\u0259rd\u0259\u00a0a\u015fkar edil\u0259n ki\u00e7ik qal\u0131qlar\u0131n &#8211; \u00f6yr\u0259nilm\u0259si v\u0259 modell\u0259\u015fdirilm\u0259si\u00a0G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259ki\u00a0\u0259n b\u00f6y\u00fck planetin yaranma vaxt\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259 imkan verib. \u0130lk d\u0259f\u0259 astronomlar G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin \u0259n b\u00f6y\u00fck planeti olan\u00a0Yupiterinyaranma vaxt\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259 bilibl\u0259r. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn onlar Yer\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n meteoritl\u0259rd\u0259 a\u015fkarlanan v\u0259\u00a0xondradlanan \u0259rimi\u015f s\u00fcxur damc\u0131lar\u0131n\u0131 t\u0259dqiq edibl\u0259r. Ara\u015fd\u0131rma g\u00f6st\u0259rib ki, Yupiter \u00e7ox g\u00fcman ki, G\u00fcn\u0259\u015f sisteminin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217650"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=217650"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217650\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":217652,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217650\/revisions\/217652"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=217650"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=217650"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=217650"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}