{"id":217678,"date":"2025-09-01T13:47:37","date_gmt":"2025-09-01T09:47:37","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=217678"},"modified":"2025-09-01T13:47:39","modified_gmt":"2025-09-01T09:47:39","slug":"suni-intellekt-elektrik-s%c9%99b%c9%99k%c9%99l%c9%99rin%c9%99-fiziki-z%c9%99r%c9%99r-yetir%c9%99-bil%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/09\/01\/suni-intellekt-elektrik-s%c9%99b%c9%99k%c9%99l%c9%99rin%c9%99-fiziki-z%c9%99r%c9%99r-yetir%c9%99-bil%c9%99r\/","title":{"rendered":"S\u00fcni intellekt elektrik \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin\u0259 fiziki z\u0259r\u0259r yetir\u0259 bil\u0259r"},"content":{"rendered":"<p>\u0130ll\u0259rl\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r \u0259sas diqq\u0259ti kritik infrastrukturun, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 elektrik \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin, r\u0259q\u0259msal h\u00fccumlardan qorunmas\u0131na y\u00f6n\u0259ldirdil\u0259r v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif sisteml\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259nin yaranmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131rd\u0131lar. Lakin <strong>Microsoft<\/strong>, <strong>OpenAI<\/strong> v\u0259 <strong>NVIDIA<\/strong> m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131lm\u0131\u015f yeni ara\u015fd\u0131rma g\u00f6st\u0259rir ki, elektrik \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas t\u0259hl\u00fck\u0259 he\u00e7 d\u0259 hakerl\u0259r deyil, m\u0259hz s\u00fcni intellektdir. \u201cS\u00fcni \u0130ntellekt T\u0259lim M\u0259rk\u0259zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Enerji T\u0259chizat\u0131n\u0131n Sabitl\u0259\u015fdirilm\u0259si\u201d (Power Stabilization for AI Training Datacenters) adl\u0131 ara\u015fd\u0131rma s\u00fcni intellektin s\u00fcr\u0259tli miqyasda t\u0259tbiqi il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 bir tendensiyan\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131b. S\u00fcr\u0259tl\u0259ndiricil\u0259rin i\u015fl\u0259dilm\u0259si prosesind\u0259 2 \u0259sas m\u0259rh\u0259l\u0259 var: birincisi, hesablama m\u0259rh\u0259l\u0259si &#8211; burada onlar m\u00fcr\u0259kk\u0259b riyazi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 yerin\u0259 yetir\u0259r\u0259k \u00e7oxlu enerji s\u0259rf edirl\u0259r, ikincisi is\u0259 kommunikasiya m\u0259rh\u0259l\u0259si &#8211; burada s\u00fcr\u0259tl\u0259ndiricil\u0259r bir-biril\u0259 m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259si apar\u0131rlar. Birinci m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259n ikinciy\u0259 ke\u00e7idd\u0259 enerji istehlak\u0131nda k\u0259skin art\u0131m, ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259n birincisin\u0259 ke\u00e7idd\u0259 is\u0259 s\u00fcr\u0259tli azalma ba\u015f verir.<\/p>\n<p>Hiperskeylerl\u0259rd\u0259 (daha geni\u015f \u0259hat\u0259 dair\u0259sin\u0259 sahib, geni\u015fmiqyasl\u0131 hesablamalar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n b\u00f6y\u00fck data-m\u0259rk\u0259zl\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259si) bu s\u0131\u00e7ray\u0131\u015flar onlarla, h\u0259tta y\u00fczl\u0259rl\u0259 meqavata \u00e7ata bil\u0259r ki, bu da \u00fcmumilikd\u0259 elektrik \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 m\u0259nfi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. S\u00f6hb\u0259t sad\u0259c\u0259 resurslar\u0131n qeyri-s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259sind\u0259n getmir &#8211; bu, kritik \u0259h\u0259miyy\u0259tli infrastruktur \u00fc\u00e7\u00fcn real t\u0259hl\u00fck\u0259dir. Hesabatda qeyd olunur ki, enerji istehlak\u0131ndak\u0131 dal\u011falanmalar enerji sisteminin \u0259sas komponentl\u0259rinin &#8211; generatorlar v\u0259 y\u00fcks\u0259k g\u0259rginlikli x\u0259tl\u0259rd\u0259ki avadanl\u0131q da daxil olmaqla &#8211; rezonans tezlikl\u0259ri il\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u0259 bil\u0259r ki, bu da potensial olaraq \u015f\u0259b\u0259k\u0259nin qeyri-sabitl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259, avadanl\u0131qlar\u0131n s\u0131radan \u00e7\u0131xmas\u0131na v\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 q\u0259zalar\u0131n ba\u015f verm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olur. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, s\u00fcni intellekt f\u0259aliyy\u0259ti elektrik \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin analoq infrastrukturuna birba\u015fa fiziki t\u0259hl\u00fck\u0259 yarad\u0131r. Bu problemin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn 3 \u0259sas yana\u015fma t\u0259klif olunur.<\/p>\n<p>Birincisi, bo\u015f dayanma vaxtlar\u0131nda s\u00fcr\u0259tl\u0259ndiricil\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 ikincid\u0259r\u0259c\u0259li tap\u015f\u0131r\u0131qlar\u0131 yerin\u0259 yetirm\u0259k olar, y\u0259ni avadanl\u0131\u011f\u0131 tamamil\u0259 dayand\u0131rmadan \u201cbo\u015f gedi\u015fd\u0259\u201d saxlamaq. Bu metod sad\u0259dir, lakin \u0259n yax\u015f\u0131s\u0131 deyil &#8211; \u00fcmumi enerji s\u0259m\u0259r\u0259liliyi artm\u0131r v\u0259 \u0259sas tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131n yerin\u0259 yetirilm\u0259si zaman\u0131 m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n azalmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130kincisi, birba\u015fa s\u00fcni intellekt s\u00fcr\u0259tl\u0259ndiricil\u0259ri s\u0259viyy\u0259sind\u0259 minimal enerji istehlak\u0131 h\u0259ddi t\u0259yin edil\u0259 bil\u0259r, lakin bu da enerji s\u0259m\u0259r\u0259liliyin\u0259 k\u00f6m\u0259k etmir. N\u0259hay\u0259t, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yana\u015fma olaraq enerji toplayan sisteml\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k olar: istehlak\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 oldu\u011fu vaxtlarda onlar y\u00fckl\u0259nir, y\u00fck\u00fcn s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f\u0131 zaman\u0131 is\u0259 \u00fcmumi elektrik \u015f\u0259b\u0259k\u0259sind\u0259n s\u0259rfiyyat\u0131 k\u0259skin art\u0131rmaq \u0259v\u0259zin\u0259 toplanm\u0131\u015f enerjini \u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r. Bel\u0259 sisteml\u0259r s\u0131\u00e7ray\u0131\u015flar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r v\u0259 istehlak olunan g\u00fcc\u00fcn art\u0131m\u0131n\u0131 v\u0259 azalmas\u0131n\u0131 yum\u015fald\u0131r. Elektrik \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259ri uzun m\u00fcdd\u0259tdir kritik infrastrukturun bir hiss\u0259si hesab olunur, lakin indi onlar \u00fc\u00e7\u00fcn yeni t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r r\u0259q\u0259msal v\u0259 real d\u00fcnyan\u0131n qov\u015fa\u011f\u0131nda meydana \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck bir s\u00fcni intellekt klasterin\u0259 icaz\u0259siz giri\u015f \u0259ld\u0259 ed\u0259n h\u00fccum\u00e7ular enerji istehlak\u0131 n\u00fcmun\u0259sini m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259yi\u015fdir\u0259r\u0259k maddi infrastrukturun z\u0259d\u0259l\u0259nm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259rl\u0259r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, h\u00fccum\u00e7ular elektrik stansiyas\u0131na v\u0259 ya \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r\u0259 yax\u0131nla\u015fmadan bel\u0259 onlar\u0131 z\u0259d\u0259l\u0259y\u0259 bil\u0259rl\u0259r. Microsoft, OpenAI v\u0259 NVIDIA t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f hesabatda maraql\u0131 t\u0259r\u0259fl\u0259r a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 qeyd edirl\u0259r ki, s\u00fcni intellektin miqyas\u0131 art\u0131q el\u0259 s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7at\u0131b ki, r\u0259q\u0259msal aktivlik m\u00fch\u00fcm fiziki n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri yaln\u0131z r\u0259q\u0259msal reall\u0131\u011fa deyil, h\u0259m d\u0259 kritik \u0259h\u0259miyy\u0259tli infrastrukturun qorunmas\u0131na vaxt ay\u0131rmal\u0131 v\u0259 haz\u0131rlanmaqda olan, h\u0259m\u00e7inin t\u0259tbiq edil\u0259n alqoritml\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 almal\u0131d\u0131rlar. Buna misal olaraq 2024-c\u00fc ilin yay\u0131nda Virciniyada ba\u015f vermi\u015f hadis\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259 bil\u0259r: millisaniy\u0259lik nasazl\u0131q n\u0259tic\u0259sind\u0259 g\u00fcc\u00fc\u00a0<strong>1.5 GVt\u00a0<\/strong>olan 60 m\u0259lumat m\u0259rk\u0259zi eyni anda bir ne\u00e7\u0259 saatl\u0131q f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/technote.az\/suni-zeka-ve-elm\/suni-intellekt-elektrik-sebekelerine-fiziki-zerer-yetire-biler\">technote.az<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130ll\u0259rl\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r \u0259sas diqq\u0259ti kritik infrastrukturun, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 elektrik \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin, r\u0259q\u0259msal h\u00fccumlardan qorunmas\u0131na y\u00f6n\u0259ldirdil\u0259r v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif sisteml\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259nin yaranmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131rd\u0131lar. Lakin Microsoft, OpenAI v\u0259 NVIDIA m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131lm\u0131\u015f yeni ara\u015fd\u0131rma g\u00f6st\u0259rir ki, elektrik \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas t\u0259hl\u00fck\u0259 he\u00e7 d\u0259 hakerl\u0259r deyil, m\u0259hz s\u00fcni intellektdir. \u201cS\u00fcni \u0130ntellekt T\u0259lim M\u0259rk\u0259zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Enerji [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217678"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=217678"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217678\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":217680,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/217678\/revisions\/217680"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=217678"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=217678"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=217678"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}