{"id":218242,"date":"2025-10-21T13:41:18","date_gmt":"2025-10-21T09:41:18","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=218242"},"modified":"2025-10-21T13:41:19","modified_gmt":"2025-10-21T09:41:19","slug":"amerikali-alim-fermi-paradoksunun-yeni-izahini-t%c9%99klif-edib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/10\/21\/amerikali-alim-fermi-paradoksunun-yeni-izahini-t%c9%99klif-edib\/","title":{"rendered":"Amerikal\u0131 alim Fermi paradoksunun yeni izah\u0131n\u0131 t\u0259klif edib"},"content":{"rendered":"<p>75 il \u0259vv\u0259l fizik\u00a0Enrico Fermi\u00a0bel\u0259 bir sual vermi\u015fdi: bu q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck kainatda biz h\u0259l\u0259 d\u0259 a\u011f\u0131ll\u0131 yadplanetli sivilizasiyan\u0131n he\u00e7 bir izin\u0259 niy\u0259 rast g\u0259lm\u0259mi\u015fik? O vaxtdan b\u0259ri aliml\u0259r bu paradoksa \u00e7oxsayl\u0131 maraql\u0131 cavablar t\u0259klif edibl\u0259r. Daha bir cavab\u0131 amerikal\u0131 alim\u00a0Robert Corbet\u00a0ir\u0259li s\u00fcr\u00fcb: onun fikrinc\u0259, yadplanetlil\u0259r bir m\u00fcdd\u0259t \u00f6z kosmik m\u0259kanlar\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131blar, lakin sonradan sad\u0259c\u0259 dar\u0131x\u0131blar v\u0259 bu i\u015fd\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kibl\u0259r. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onlar\u0131 a\u015fkar etm\u0259k \u00e7\u0259tindir. \u018fn \u00e7ox ehtimal edil\u0259n variant budur ki, onlar\u0131n texnologiyalar\u0131 bizimkind\u0259n o q\u0259d\u0259r d\u0259 ir\u0259li deyil, \u00e7\u00fcnki onlar fizikan\u0131n yeni qanunlar\u0131n\u0131 k\u0259\u015ff etm\u0259yibl\u0259r. Bir m\u00fcdd\u0259t \u0259vv\u0259l d\u0259rc olunmu\u015f m\u0259qal\u0259d\u0259 t\u0259svir edil\u0259n ssenari \u201cradikal adilik\u201d prinsipi \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulub. Bu prinsip, bizim anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u0259viyy\u0259d\u0259 olan\u00a0 texnologiyalar\u0131 m\u0259nims\u0259y\u0259n v\u0259 d\u0259rhal kainatda s\u0259yah\u0259t\u0259 ba\u015flayan yadplanetlil\u0259r ideyas\u0131n\u0131 r\u0259dd edir.<\/p>\n<p>Guardian\u00a0n\u0259\u015frinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, bu yana\u015fmaya \u0259sas\u0259n,\u00a0S\u00fcd Yolu\u00a0\u00e7ox g\u00fcman ki, texnologiyalar\u0131 bizimkind\u0259n c\u00fczi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00fcst\u00fcn olan azsayl\u0131 sivilizasiyalar\u0131n evi ola bil\u0259r. \u201cM\u0259s\u0259l\u0259 ondad\u0131r ki, onlar bizd\u0259n daha inki\u015faf etmi\u015f ola bil\u0259rl\u0259r, amma \u00e7ox da yox. Bu,\u00a0iPhone\u00a042-nin\u00a0iPhone\u00a017 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259si kimidir\u201d &#8211; dey\u0259\u00a0Merilend\u00a0Universitetinin\u00a0\u0259m\u0259kda\u015f\u0131 v\u0259\u00a0NASA\u00a0Goddard\u00a0Kosmik U\u00e7u\u015flar M\u0259rk\u0259zinin\u00a0t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 Corbet bildirib. \u201cBu, daha inand\u0131r\u0131c\u0131 v\u0259 daha t\u0259bii g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, \u00e7\u00fcnki he\u00e7 bir h\u0259ddind\u0259n art\u0131q f\u0259rziyy\u0259 t\u0259l\u0259b etmir\u201d. Corbet bu f\u0259rziyy\u0259ni\u00a0Fermi paradoksunu\u00a0ara\u015fd\u0131ran aliml\u0259rin izahlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irdikd\u0259n sonra ir\u0259li s\u00fcr\u00fcb. Fermi paradoksu &#8211; a\u011f\u0131ll\u0131 yadplanetli sivilizasiyalar\u0131n m\u00f6vcudlu\u011funa dair inand\u0131r\u0131c\u0131 s\u00fcbutlar\u0131n olmamas\u0131 il\u0259 onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck v\u0259 q\u0259dim kainatda m\u00f6vcud olma ehtimal\u0131 aras\u0131ndak\u0131 ziddiyy\u0259tdir.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, b\u0259zi n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, yadplanetlil\u0259r o q\u0259d\u0259r inki\u015faf edibl\u0259r ki, onlar\u0131 a\u015fkar etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. B\u0259zi izahlarda is\u0259 Yer guya yadplanetlil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u201ct\u0259rk edilmi\u015f kosmik zoopark\u201d kimi t\u0259svir olunur. Dig\u0259rl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 is\u0259, Yer qalaktikada h\u0259yat olan yegan\u0259 planetdir. Corbet-in fikrinc\u0259, bu n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rin \u00e7oxu h\u0259ddind\u0259n art\u0131q qeyri-reald\u0131r. A\u011f\u0131ll\u0131 h\u0259yat formalar\u0131n\u0131 axtaran\u00a0SETI\u00a0layih\u0259si kosmosda inki\u015faf etmi\u015f sivilizasiyalar\u0131n m\u00f6vcudlu\u011funu g\u00f6st\u0259r\u0259n \u201ctexnosiqnaturalar\u0131\u201d, y\u0259ni texnoloji izl\u0259ri a\u015fkar etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Lakin \u201cradikal adilik\u201d prinsipi f\u0259rz edir ki, yadplanetlil\u0259r texnoloji bax\u0131mdan el\u0259 bir s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7at\u0131b ki, bu s\u0259viyy\u0259 bizim imkanlar\u0131m\u0131zdan \u00e7ox da \u00fcst\u00fcn deyil. Onlar\u0131n n\u0259 i\u015f\u0131q s\u00fcr\u0259tind\u0259n daha tez h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259 bil\u0259n kosmik g\u0259mil\u0259ri, n\u0259 d\u0259 k\u00f6st\u0259b\u0259k yuvalar\u0131ndan ke\u00e7m\u0259k \u00fcsullar\u0131 var.<\/p>\n<p>Onlar fizikan\u0131n yeni qanunlar\u0131n\u0131 da k\u0259\u015ff etm\u0259yibl\u0259r. \u018fg\u0259r bu bel\u0259dirs\u0259, onda yadplanetli sivilizasiyalar \u00fc\u00e7\u00fcn lazer siqnallar\u0131 g\u00f6nd\u0259rm\u0259k \u00e7ox \u00e7\u0259tin olard\u0131. Onlar a\u011f\u0131ll\u0131 h\u0259yat axtar\u0131\u015f\u0131nda planetl\u0259r aras\u0131nda m\u0259qs\u0259dsiz \u015f\u0259kild\u0259 s\u0259yah\u0259t etm\u0259zdil\u0259r. Qalaktikan\u0131 avtomatik kosmik aparatlar vasit\u0259sil\u0259 ara\u015fd\u0131rmaq is\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n m\u0259lumatlar\u0131n monotonlu\u011fu s\u0259b\u0259bind\u0259n onlar\u0131 dar\u0131xd\u0131ra bil\u0259rdi, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, \u00e7ox g\u00fcman, kosmik t\u0259dqiqatlar\u0131 tamamil\u0259 dayand\u0131r\u0131blar. Elmi-fantastika yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131\u00a0Arthur Clarke-a aid edil\u0259n m\u0259\u015fhur s\u00f6zl\u0259r bel\u0259dir: \u201c\u0130ki ehtimal var: ya biz kainatda t\u0259kik, ya da deyilik. V\u0259 h\u0259r ikisi eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 qorxuludur\u201d. Corbet is\u0259 hesab edir ki, h\u0259qiq\u0259t \u00e7ox g\u00fcman, bu iki fikrin ortas\u0131nda &#8211; \u201cdaha adi v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 daha az qorxulu bir kainatda\u201d yerl\u0259\u015fir. O \u0259lav\u0259 edir ki, \u201c\u0259laq\u0259 ba\u015f tutsa, bu, bizi bir q\u0259d\u0259r m\u0259yus ed\u0259 bil\u0259r\u201d.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/technote.az\/texnologiya-xeberleri\/amerikali-alim-fermi-paradoksunun-yeni-izahini-teklif-edib\">technote.az<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>75 il \u0259vv\u0259l fizik\u00a0Enrico Fermi\u00a0bel\u0259 bir sual vermi\u015fdi: bu q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck kainatda biz h\u0259l\u0259 d\u0259 a\u011f\u0131ll\u0131 yadplanetli sivilizasiyan\u0131n he\u00e7 bir izin\u0259 niy\u0259 rast g\u0259lm\u0259mi\u015fik? O vaxtdan b\u0259ri aliml\u0259r bu paradoksa \u00e7oxsayl\u0131 maraql\u0131 cavablar t\u0259klif edibl\u0259r. Daha bir cavab\u0131 amerikal\u0131 alim\u00a0Robert Corbet\u00a0ir\u0259li s\u00fcr\u00fcb: onun fikrinc\u0259, yadplanetlil\u0259r bir m\u00fcdd\u0259t \u00f6z kosmik m\u0259kanlar\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131blar, lakin sonradan sad\u0259c\u0259 dar\u0131x\u0131blar [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218242"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=218242"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218242\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":218244,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218242\/revisions\/218244"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=218242"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=218242"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=218242"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}