{"id":218403,"date":"2025-10-31T15:32:00","date_gmt":"2025-10-31T11:32:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=218403"},"modified":"2025-10-31T18:07:27","modified_gmt":"2025-10-31T14:07:27","slug":"karl-veyerstras-xix-%c9%99srin-boyuk-riyaziyyatcisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/10\/31\/karl-veyerstras-xix-%c9%99srin-boyuk-riyaziyyatcisi\/","title":{"rendered":"Karl Veyerstras: XIX \u0259srin b\u00f6y\u00fck riyaziyyat\u00e7\u0131s\u0131"},"content":{"rendered":"<p>31 oktyabr 1815-ci ild\u0259 Almaniyan\u0131n Ostenfelde \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 do\u011fulan Karl Teodor Vilhelm Veyerstras (Weierstra\u00df Karl Theodor Wilhelm) XIX \u0259srin \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131ndan biri kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb.<\/p>\n<p data-start=\"451\" data-end=\"772\">Veyerstras h\u00fcquq elml\u0259rini Bonn Universitetind\u0259, riyaziyyat\u0131 is\u0259 M\u00fcnster Universitetind\u0259 \u00f6yr\u0259nmi\u015fdir. 1856-c\u0131 ild\u0259n Berlind\u0259 universitet professoru kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f v\u0259 riyazi analiz, funksiyalar n\u0259z\u0259riyy\u0259si, variasional hesablamalar, diferensial h\u0259nd\u0259s\u0259 v\u0259 x\u0259tti c\u0259br sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6n\u0259mli ara\u015fd\u0131rmalar aparm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p data-start=\"774\" data-end=\"1151\">O, riyazi analizin m\u0259ntiqi \u0259saslar\u0131n\u0131 real \u0259d\u0259dl\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 \u0259sasland\u0131raraq sisteml\u0259\u015fdirib. Veyerstras \u201cyuxar\u0131 v\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259rh\u0259d\u201d v\u0259 \u201ch\u0259dd n\u00f6qt\u0259si\u201d anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 sistemli \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259tbiq etmi\u015f, fasil\u0259siz funksiyalar\u0131n \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini s\u00fcbuta yetirmi\u015fdir. Onun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan (<strong>Veyerstras kriteriyas\u0131)<\/strong>\u00a0funksional s\u0131ra \u00fc\u00e7\u00fcn vahid yax\u0131nla\u015fman\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259 imkan verir.<\/p>\n<p data-start=\"1153\" data-end=\"1402\">Veyerstras h\u0259m\u00e7inin davaml\u0131, lakin he\u00e7 bir n\u00f6qt\u0259d\u0259 t\u00f6r\u0259m\u0259si olmayan funksiyan\u0131n n\u00fcmun\u0259sini t\u0259qdim etmi\u015f, ist\u0259nil\u0259n fasil\u0259siz funksiyan\u0131 \u00e7oxh\u0259dli polinomlarla ist\u0259nil\u0259n d\u0259qiqlikd\u0259 yax\u0131nla\u015fd\u0131ra bil\u0259c\u0259yini s\u00fcbuta yetirmi\u015fdir (<strong data-start=\"1376\" data-end=\"1398\">Veyerstras teoremi<\/strong>).<\/p>\n<p data-start=\"1404\" data-end=\"1750\">Onun elmi f\u0259aliyy\u0259tinin m\u0259rk\u0259zind\u0259 analitik funksiyalar\u0131n n\u0259z\u0259riyy\u0259si dayan\u0131r. Veyerstras t\u0259m\u0259l olaraq q\u00fcvv\u0259t s\u0131ralar\u0131n\u0131 \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k analitik funksiyalar\u0131n davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 sonsuz m\u0259hsullar \u015f\u0259klind\u0259 ifad\u0259sini ara\u015fd\u0131rm\u0131\u015f, \u00e7ox d\u0259yi\u015f\u0259nli funksiyalar\u0131n n\u0259z\u0259riyy\u0259sini inki\u015faf etdirmi\u015f v\u0259 eliptik funksiyalar n\u0259z\u0259riyy\u0259sind\u0259 yenilikl\u0259r g\u0259tirmi\u015fdir.<\/p>\n<p data-start=\"1752\" data-end=\"2131\">Variational hesablamalar sah\u0259sind\u0259 Veyerstras funksional\u0131n maksimum v\u0259 minimum hallar\u0131n\u0131n \u015f\u0259rtl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015f, parametrik funksiyalar \u00fc\u00e7\u00fcn variational hesablaman\u0131n \u0259saslar\u0131n\u0131 qurmu\u015f v\u0259 \u201ck\u0259sik h\u0259ll\u0259r\u201d m\u00f6vzusunda i\u015fl\u0259r aparm\u0131\u015fd\u0131r. Diferensial h\u0259nd\u0259s\u0259d\u0259 o, geodezik x\u0259tl\u0259ri v\u0259 minimal s\u0259thl\u0259ri t\u0259dqiq etmi\u015f, x\u0259tti c\u0259brd\u0259 is\u0259 elementar b\u00f6l\u0259nl\u0259rin n\u0259z\u0259riyy\u0259sini yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p data-start=\"2133\" data-end=\"2306\">Karl Veyerstras\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259ri riyaziyyat\u0131n bir \u00e7ox sah\u0259l\u0259rind\u0259 fundamental \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r v\u0259 onun elmi irsi bu g\u00fcn d\u0259 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas istinad n\u00f6qt\u0259si olaraq qal\u0131r.<\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, Veyerstras\u0131n yetirm\u0259l\u0259ri aras\u0131nda riyaziyyat tarixind\u0259 d\u0259rin iz buraxan adlar yer al\u0131r: Baxmann, Boltsa, Kantor, Engel, Frobenius, Gegenbauer, Hensel, H\u00f6lder, Hurwitz, Killing, Klein, Kneser, K\u00f6nigsberger, Lerch, Lie, L\u00fcroth, Mertens, Minkowski, Mittag-Leffler, Netto, Schottky, Schwarz v\u0259 Stolz.<\/p>\n<p>O, yaln\u0131z g\u00f6rk\u0259mli alman riyaziyyat\u00e7\u0131s\u0131 olmaqla kifay\u0259tl\u0259nm\u0259yib, 1864-c\u00fc ild\u0259n Rusiya Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n (Peterburq) m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc, 1895-ci ild\u0259n is\u0259 f\u0259xri \u00fczv\u00fc kimi tan\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Karl Veyerstras19 fevral 1897-ci ild\u0259 Berlin \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259fat etmi\u015fdir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/math.ru\/history\/people\/Weierstrass\">math.ru<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>31 oktyabr 1815-ci ild\u0259 Almaniyan\u0131n Ostenfelde \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 do\u011fulan Karl Teodor Vilhelm Veyerstras (Weierstra\u00df Karl Theodor Wilhelm) XIX \u0259srin \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131ndan biri kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb. Veyerstras h\u00fcquq elml\u0259rini Bonn Universitetind\u0259, riyaziyyat\u0131 is\u0259 M\u00fcnster Universitetind\u0259 \u00f6yr\u0259nmi\u015fdir. 1856-c\u0131 ild\u0259n Berlind\u0259 universitet professoru kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f v\u0259 riyazi analiz, funksiyalar n\u0259z\u0259riyy\u0259si, variasional hesablamalar, diferensial h\u0259nd\u0259s\u0259 v\u0259 x\u0259tti c\u0259br [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":218404,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218403"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=218403"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218403\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":218411,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218403\/revisions\/218411"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/218404"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=218403"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=218403"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=218403"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}