{"id":218488,"date":"2025-11-06T12:28:49","date_gmt":"2025-11-06T08:28:49","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=218488"},"modified":"2025-11-06T12:34:39","modified_gmt":"2025-11-06T08:34:39","slug":"evklidin-esaslar-%c9%99s%c9%99rind%c9%99-duz-x%c9%99tt-parcalarinin-hasili-anlayisi-n%c9%99sir%c9%99ddin-tusi-con-vallis-v%c9%99-rene-dekartin-baxislarinda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/11\/06\/evklidin-esaslar-%c9%99s%c9%99rind%c9%99-duz-x%c9%99tt-parcalarinin-hasili-anlayisi-n%c9%99sir%c9%99ddin-tusi-con-vallis-v%c9%99-rene-dekartin-baxislarinda\/","title":{"rendered":"Evklidin \u201c\u018fsaslar\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 d\u00fcz x\u0259tt par\u00e7alar\u0131n\u0131n hasili anlay\u0131\u015f\u0131 N\u0259sir\u0259ddin Tusi, Con Vallis v\u0259 Rene Dekart\u0131n bax\u0131\u015flar\u0131nda"},"content":{"rendered":"<p>2025-ci il 27\u201331 oktyabr tarixl\u0259rind\u0259 Sankt-Peterburq \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Rusiya Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Elm v\u0259 Texnika Tarixi \u0130nstitutda ke\u00e7iril\u0259n <strong>\u00a0<\/strong>XLVI Beyn\u0259lxalq konfransda Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyi Riyaziyyat v\u0259 Mexanika \u0130nstitutunun \u201cC\u0259br v\u0259 riyazi m\u0259ntiq\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, f.r. e. n, dosent \u018fli Babayev \u201cEvklidin <em>\u018fsaslar<\/em> \u0259s\u0259ri v\u0259 N\u0259sir\u0259ddin Tusi, Con Vallis v\u0259 Rene Dekart d\u00fcz x\u0259tt par\u00e7alar\u0131n\u0131n hasili anlay\u0131\u015f\u0131 haqq\u0131nda\u201d m\u00f6vzusunda elmi m\u0259ruz\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edib.<\/p>\n<p>\u0410ntik d\u00f6vrd\u0259 iki d\u00fcz x\u0259ttin bir-birin\u0259 vurulmas\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n m\u00f6vcud olmad\u0131\u011f\u0131 elm\u0259 m\u0259lumdur. Evklidin <em>\u201c\u018fsaslar\u201d<\/em> \u0259s\u0259rinin II kitab\u0131 bel\u0259 bir t\u0259rifl\u0259 ba\u015flay\u0131r: <em>\u201cH\u0259r bir d\u00fczbucaql\u0131 paraleloqram haqq\u0131nda deyirl\u0259r ki, o, bir-biri il\u0259 d\u00fcz bucaq \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tir\u0259n iki d\u00fcz x\u0259tl\u0259 \u0259hat\u0259 edilir.\u201d<\/em> \u018fs\u0259ri yunan dilind\u0259n rus dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 ed\u0259n D.D. Morduxay-Baltovski \u00f6z \u015f\u0259rhind\u0259 qeyd edir ki, Evklidin \u201cAB v\u0259 BC d\u00fcz x\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259hat\u0259 edil\u0259n d\u00fczbucaql\u0131\u201d ifad\u0259si AB par\u00e7as\u0131n\u0131n BC par\u00e7as\u0131na hasili dem\u0259k deyil. Yaln\u0131z Lejandr h\u0259nd\u0259si k\u0259miyy\u0259tl\u0259rl\u0259 \u0259d\u0259dl\u0259r aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 birqiym\u0259tli uy\u011funluq yaratd\u0131qdan sonra AB \u00d7 BC ifad\u0259si bu par\u00e7alar\u0131 \u00f6l\u00e7\u0259n \u0259d\u0259dl\u0259rin hasilin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u018fli Babayevin apard\u0131\u011f\u0131 ara\u015fd\u0131rma n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olub ki, N\u0259sir\u0259ddin Tusinin \u201cEvklidin \u015f\u0259rhi\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 d\u00fcz x\u0259tt par\u00e7alar\u0131n\u0131n hasilind\u0259n b\u0259hs olunur. Tusi \u0259s\u0259rin ikinci m\u0259qal\u0259sind\u0259 yaz\u0131r: <em>\u201cD\u00fczbucaql\u0131 paraleloqram\u0131n h\u0259r hans\u0131 d\u00fcz buca\u011f\u0131ndan birin\u0259 yana\u015f\u0131 olan iki x\u0259tt\u0259 \u2018\u0259hat\u0259 ed\u0259nl\u0259r\u2019 deyilir. Deyir\u0259m v\u0259 t\u0259kid edir\u0259m ki, bu sah\u0259 bu x\u0259tl\u0259rin birinin dig\u0259rin\u0259 vurulmas\u0131ndan al\u0131n\u0131r.\u201d<\/em> Bu fikir Tusinin art\u0131q o d\u00f6vrd\u0259 d\u00fcz x\u0259tl\u0259rin hasilind\u0259n s\u0259th \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259si anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fcn\u00fc s\u00fcbut edir.<\/p>\n<p>N\u0259sir\u0259ddin Tusinin <em>\u201cEvklidin \u015f\u0259rhi\u201d<\/em> \u0259s\u0259ri 1657-ci ild\u0259 Londonda lat\u0131n dilind\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir. M\u0259ruz\u0259d\u0259 Con Vallisin (1616\u20131703) <em>\u201cOpera Mathematica\u201d<\/em> adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 Evklidin <em>\u201c\u018fsaslar\u201d<\/em> kitab\u0131n\u0131 \u015f\u0259rh ed\u0259rk\u0259n m\u0259hz bu n\u0259\u015frd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259si x\u00fcsusi vur\u011fulanm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259ruz\u0259d\u0259 qeyd edilir ki, h\u0259tta Rene Dekart (1596\u20131650) \u00f6z\u00fcn\u00fcn <em>\u201cH\u0259nd\u0259s\u0259\u201d<\/em> \u0259s\u0259rind\u0259 iki d\u00fcz x\u0259ttin hasilini d\u00fcz x\u0259tt kimi m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, t\u0259dqiqat g\u00f6st\u0259rir ki, Vallisd\u0259n 4, Lejandrdan is\u0259 5\u20136 \u0259sr \u0259vv\u0259l N\u0259sir\u0259ddin Tusi \u201cEvklidin \u015f\u0259rhi\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 iki x\u0259ttin hasilinin sah\u0259 oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rmi\u015f v\u0259 \u00a0\u201c\u018fsaslar\u201d-\u0131n II kitab\u0131ndak\u0131 teoreml\u0259ri c\u0259bri \u00fcsulla, \u00e7ox q\u0131sa \u015f\u0259kild\u0259 isbat etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u0259ruz\u0259 N\u0259sir\u0259ddin Tusinin riyaziyyat elmin\u0259 g\u0259tirdiyi yenilikl\u0259rin t\u0259bli\u011find\u0259 v\u0259 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 yay\u0131lmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<div class='entry-gallery'><div id=\"carousel-1\" class=\"single-carousel carousel slide carousel-218488\" data-ride=\"carousel\"><ol class='carousel-indicators'><li data-target=\"#carousel-1\" data-slide-to=\"0\" class=\"active\"><\/li><li data-target=\"#carousel-1\" data-slide-to=\"1\" class=\"\"><\/li><\/ol><div class='carousel-inner'><div class=\"carousel-item item active\"><a href='https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/11\/06\/evklidin-esaslar-%c9%99s%c9%99rind%c9%99-duz-x%c9%99tt-parcalarinin-hasili-anlayisi-n%c9%99sir%c9%99ddin-tusi-con-vallis-v%c9%99-rene-dekartin-baxislarinda\/download-2-6\/'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"246\" height=\"205\" src=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/download-2-2.jpg\" class=\"attachment-620x350 size-620x350\" alt=\"\" \/><\/a><\/div><div class=\"carousel-item item\"><a href='https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/11\/06\/evklidin-esaslar-%c9%99s%c9%99rind%c9%99-duz-x%c9%99tt-parcalarinin-hasili-anlayisi-n%c9%99sir%c9%99ddin-tusi-con-vallis-v%c9%99-rene-dekartin-baxislarinda\/download-3-5\/'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"259\" height=\"194\" src=\"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/download-3-2.jpg\" class=\"attachment-620x350 size-620x350\" alt=\"\" \/><\/a><\/div><\/div>\n<a class=\"carousel-control-prev\" href=\"#carousel-1\" role=\"button\" data-slide=\"prev\">\n    <span class=\"carousel-control-prev-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/span>\n    <span class=\"sr-only\">Previous<\/span>\n  <\/a>\n\n      <a class=\"carousel-control-next\" href=\"#carousel-1\" role=\"button\" data-slide=\"next\">\n    <span class=\"carousel-control-next-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/span>\n    <span class=\"sr-only\">Next<\/span>\n  <\/a>\n    \n    <\/div><\/div>\n<p>\u00a9 B\u00fct\u00fcn h\u00fcquqlar qorunur. X\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n www.imm.az sayt\u0131na istinad z\u0259ruridir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>2025-ci il 27\u201331 oktyabr tarixl\u0259rind\u0259 Sankt-Peterburq \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 Rusiya Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Elm v\u0259 Texnika Tarixi \u0130nstitutda ke\u00e7iril\u0259n \u00a0XLVI Beyn\u0259lxalq konfransda Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyi Riyaziyyat v\u0259 Mexanika \u0130nstitutunun \u201cC\u0259br v\u0259 riyazi m\u0259ntiq\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri, f.r. e. n, dosent \u018fli Babayev \u201cEvklidin \u018fsaslar \u0259s\u0259ri v\u0259 N\u0259sir\u0259ddin Tusi, Con Vallis v\u0259 Rene Dekart d\u00fcz x\u0259tt par\u00e7alar\u0131n\u0131n hasili anlay\u0131\u015f\u0131 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":216423,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218488"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=218488"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218488\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":218499,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218488\/revisions\/218499"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/216423"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=218488"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=218488"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=218488"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}