{"id":218759,"date":"2025-12-04T11:31:51","date_gmt":"2025-12-04T07:31:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=218759"},"modified":"2025-12-04T11:31:53","modified_gmt":"2025-12-04T07:31:53","slug":"nils-henrik-abel-riyaziyyatin-inkisafinda-qisa-lakin-d%c9%99rin-iz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/12\/04\/nils-henrik-abel-riyaziyyatin-inkisafinda-qisa-lakin-d%c9%99rin-iz\/","title":{"rendered":"Nils Henrik Abel: Riyaziyyat\u0131n \u0130nki\u015faf\u0131nda Q\u0131sa, Lakin D\u0259rin \u0130z"},"content":{"rendered":"<p><strong>Nils Henrik Abel: Riyaziyyat\u0131n \u0130nki\u015faf\u0131nda Q\u0131sa, Lakin D\u0259rin \u0130z<\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201cAbel el\u0259 z\u0259ngin bir irs qoyub getdi ki, riyaziyyat\u00e7\u0131lar qar\u015f\u0131dak\u0131 y\u00fcz \u0259lli il bununla m\u0259\u015f\u011ful olacaqlar.\u201d<\/em><\/strong><strong><em>. \u00c7\u00fcnki Nils Henrik Abelin c\u0259mi iyirmi yeddi illik \u00f6mr\u00fc riyaziyyat tarixind\u0259 y\u00fczillik bir iz buraxd\u0131. <\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><\/strong><strong><em>\u015earl Ermit<\/em><\/strong><\/p>\n<p>1802-ci ild\u0259 Norve\u00e7in Finq\u00f6 k\u0259ndind\u0259 anadan olan Abelin u\u015faql\u0131q ill\u0259ri a\u011f\u0131r ail\u0259 m\u00fchiti, maddi \u00e7\u0259tinlikl\u0259r v\u0259 atas\u0131n\u0131n alkoqol as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n psixoloji olaraq g\u0259rgin ke\u00e7mi\u015fdi. Lakin bu \u00e7\u0259tinlikl\u0259r onun intellektual inki\u015faf\u0131n\u0131 l\u0259ngitm\u0259di. M\u0259kt\u0259bd\u0259 m\u00fc\u0259llimi Bertel Mixael Holmboe onun riyazi istedad\u0131n\u0131 ilk k\u0259\u015ff ed\u0259nl\u0259rd\u0259n oldu v\u0259 Abeli sistemli \u015f\u0259kild\u0259 elm\u0259 y\u00f6n\u0259ltdi. Holmboe g\u0259nc haqq\u0131nda yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u018fg\u0259r ya\u015fasa b\u00f6y\u00fck riyaziyyat\u00e7\u0131 olaca\u011f\u0131na \u015f\u00fcbh\u0259m yoxdur.\u201d<\/p>\n<p>1820-ci ild\u0259 atas\u0131n\u0131n v\u0259fat\u0131ndan sonra ail\u0259nin b\u00fct\u00fcn y\u00fck\u00fc Nils Henrik Abel\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. O, h\u0259m ail\u0259ni doland\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, h\u0259m d\u0259 t\u0259hsilin\u0259 davam edirdi. 1821-ci ild\u0259 daxil oldu\u011fu Xristianiya Universitetind\u0259 m\u00fc\u0259lliml\u0259ri onun istedad\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259r\u0259k \u015f\u0259xsi v\u0259saitl\u0259ri hesab\u0131na ona t\u0259qa\u00fcd ay\u0131rd\u0131lar \u2013 onlar\u0131n fikrinc\u0259, bu g\u0259ncin itirilm\u0259si elmin \u00f6z\u00fcn\u0259 ziyan olard\u0131.<\/p>\n<p>Abelin ilk elmi n\u0259tic\u0259l\u0259ri d\u0259 m\u0259hz bu d\u00f6vr\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir. O, diferensial t\u0259nlikl\u0259rin inteqrasiya olunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 i\u015fini 20 ya\u015f\u0131nda tamamlad\u0131. \u0130\u015f n\u0259\u015fr olunmasa da, ona d\u00f6vl\u0259t t\u0259qa\u00fcd\u00fc qazand\u0131rd\u0131. El\u0259 h\u0259min il Abel riyaziyyat tarixinin \u0259n fundamental n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n birin\u0259 imza atd\u0131: be\u015finci d\u0259r\u0259c\u0259li t\u0259nlikl\u0259rin \u00fcmumi halda radikallarla h\u0259llinin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbut etdi. Bu n\u0259tic\u0259 sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 Qaluan\u0131n qrup n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 m\u00f6hk\u0259m \u0259sas yaratd\u0131.<\/p>\n<p>Elmi parlay\u0131\u015f\u0131 maddi v\u0259ziyy\u0259tini d\u00fcz\u0259ltmirdi. Kopenhagen s\u0259f\u0259rind\u0259 tan\u0131\u015f oldu\u011fu Kristina Kemp il\u0259 evl\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sabit g\u0259lir\u0259 ehtiyac\u0131 vard\u0131. 1824-c\u00fc ild\u0259 ona ayr\u0131lan Avropa s\u0259f\u0259ri v\u0259saiti is\u0259 h\u0259m yeni imkanlar a\u00e7d\u0131, h\u0259m d\u0259 yeni \u00e7\u0259tinlikl\u0259r yaratd\u0131. Berlin, Venesiya, Paris Abel bu \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 d\u00f6vr\u00fcn m\u00fch\u00fcm aliml\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259 yaratd\u0131. Avqust Krelle onu Berlind\u0259 \u00f6z jurnal\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fma\u011fa d\u0259v\u0259t etdi. Bu d\u00f6vr Abelin elliptik funksiyalar n\u0259z\u0259riyy\u0259sini yaratd\u0131\u011f\u0131 \u0259n m\u0259hsuldar ill\u0259r idi. Onun Yakobi il\u0259 \u201cs\u0259ssiz r\u0259qab\u0259ti\u201d riyaziyyat\u0131n bu sah\u0259sind\u0259 inqilabi ir\u0259lil\u0259yi\u015f\u0259 s\u0259b\u0259b oldu.<\/p>\n<p>Paris m\u0259rh\u0259l\u0259si is\u0259 h\u0259m \u00fcmid, h\u0259m d\u0259 m\u0259yusluqla yadda qald\u0131. Abel elliptik v\u0259 abel funksiyalar\u0131na dair fundamental memuar\u0131n\u0131 Fransa Akademiyas\u0131na t\u0259qdim ets\u0259 d\u0259, m\u0259tn uzun m\u00fcdd\u0259t itdi v\u0259 yaln\u0131z alim d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdikd\u0259n sonra d\u0259y\u0259rl\u0259ndirildi. Maddi v\u0259ziyy\u0259tinin a\u011f\u0131rla\u015fmas\u0131 1827-ci ild\u0259 onu v\u0259t\u0259n\u0259 qay\u0131tma\u011fa m\u0259cbur etdi. M\u00fcv\u0259qq\u0259ti m\u00fc\u0259llimlik ets\u0259 d\u0259, ald\u0131\u011f\u0131 maa\u015f ail\u0259 borclar\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259m\u0259y\u0259 kifay\u0259t etmirdi.<\/p>\n<p>Son ill\u0259rind\u0259 Abel riyazi analiz v\u0259 funksiyalar n\u0259z\u0259riyy\u0259si sah\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etdi. Onun s\u0131ra n\u0259z\u0259riyy\u0259si, elliptik inteqrallar, h\u0259m\u00e7inin Ko\u015finin \u201cs\u0259rh\u0259dsiz yax\u0131nla\u015fan funksiyalar\u0131n c\u0259mi d\u0259 davaml\u0131d\u0131r\u201d iddias\u0131na g\u0259tirdiyi m\u0259\u015fhur \u0259ks-n\u00fcmun\u0259 riyazi analizd\u0259 d\u00f6n\u00fc\u015f n\u00f6qt\u0259si say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Lakin a\u011f\u0131r h\u0259yat \u015f\u0259raiti v\u0259 davaml\u0131 maddi s\u0131x\u0131nt\u0131lar v\u0259r\u0259m x\u0259st\u0259liyinin s\u00fcr\u0259tl\u0259 ir\u0259lil\u0259m\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. 1829-cu ild\u0259, c\u0259mi 27 ya\u015f\u0131nda d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdi. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn sonra Berlin Universiteti ona \u00f6m\u00fcrl\u00fck professorluq v\u0259zif\u0259si ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn Abelin ad\u0131 Ay\u0131n bir kraterind\u0259 ya\u015fay\u0131r. 2002-ci ild\u0259 Norve\u00e7 h\u00f6kum\u0259ti onun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n n\u00fcfuzlu riyaziyyat m\u00fckafatlar\u0131ndan biri olan Abel M\u00fckafat\u0131n\u0131 t\u0259sis edib. Oslo v\u0259 Erstad \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 onun abid\u0259l\u0259ri ucal\u0131r, Norve\u00e7in 500 kronluq \u0259skinas\u0131nda ill\u0259rl\u0259 onun portreti yer al\u0131b.<\/p>\n<p>Nils Henrik Abelin h\u0259yat\u0131 q\u0131sa oldu, lakin yaratd\u0131\u011f\u0131 elmi irs riyaziyyat\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rini d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. O, t\u0259nlikl\u0259rin h\u0259llind\u0259n daha geni\u015f bir i\u015fi riyazi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzinin yenil\u0259nm\u0259sini h\u0259yata ke\u00e7irdi. Bel\u0259 aliml\u0259rin \u00f6mr\u00fc q\u0131sa olsa da, yaratd\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u0131q \u0259srl\u0259rl\u0259 s\u00f6nm\u00fcr.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/abelprize.no\/\">abelprize.no<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nils Henrik Abel: Riyaziyyat\u0131n \u0130nki\u015faf\u0131nda Q\u0131sa, Lakin D\u0259rin \u0130z \u201cAbel el\u0259 z\u0259ngin bir irs qoyub getdi ki, riyaziyyat\u00e7\u0131lar qar\u015f\u0131dak\u0131 y\u00fcz \u0259lli il bununla m\u0259\u015f\u011ful olacaqlar.\u201d. \u00c7\u00fcnki Nils Henrik Abelin c\u0259mi iyirmi yeddi illik \u00f6mr\u00fc riyaziyyat tarixind\u0259 y\u00fczillik bir iz buraxd\u0131. \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u015earl Ermit 1802-ci ild\u0259 Norve\u00e7in Finq\u00f6 k\u0259ndind\u0259 anadan olan Abelin u\u015faql\u0131q ill\u0259ri a\u011f\u0131r ail\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":218760,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218759"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=218759"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218759\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":218762,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/218759\/revisions\/218762"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/218760"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=218759"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=218759"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=218759"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}