{"id":219160,"date":"2025-12-30T11:12:52","date_gmt":"2025-12-30T07:12:52","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=219160"},"modified":"2025-12-30T11:12:54","modified_gmt":"2025-12-30T07:12:54","slug":"2025-ci-ild%c9%99-az%c9%99rbaycan-elmind%c9%99-hansi-yenilik-v%c9%99-nailiyy%c9%99tl%c9%99r-qazanilib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2025\/12\/30\/2025-ci-ild%c9%99-az%c9%99rbaycan-elmind%c9%99-hansi-yenilik-v%c9%99-nailiyy%c9%99tl%c9%99r-qazanilib\/","title":{"rendered":"2025-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan elmind\u0259 hans\u0131 yenilik v\u0259 nailiyy\u0259tl\u0259r qazan\u0131l\u0131b?"},"content":{"rendered":"<p>2025-ci il yekunla\u015fark\u0259n ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, bu il Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn elm v\u0259 t\u0259hsil sah\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm axtar\u0131\u015flar, institusional yenil\u0259nm\u0259l\u0259r v\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qlar il\u0259 yadda qal\u0131b. T\u0259hsil islahatlar\u0131, elmi infrastrukturun modernl\u0259\u015fdirilm\u0259si, elmi m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, r\u0259q\u0259msalla\u015fma istiqam\u0259tind\u0259 at\u0131lan add\u0131mlar \u00f6lk\u0259nin intellektual potensial\u0131na yeni dinamika qazand\u0131r\u0131b. Lakin bu \u00fcmumi m\u0259nz\u0259r\u0259nin fonunda \u0259sas sual d\u0259yi\u015fmir: il \u0259rzind\u0259 aliml\u0259rimiz hans\u0131 elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 imza at\u0131blar, elmi m\u00fc\u0259ssis\u0259 v\u0259 institutlar\u0131m\u0131z n\u0259 kimi u\u011furlar qazan\u0131b, Az\u0259rbaycan elmi d\u00fcnya elmin\u0259 hans\u0131 yenilikl\u0259rl\u0259 inteqrasiya edib?<\/p>\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan m\u00fc\u0259llimi\u201d bu il elmi institutlar\u0131m\u0131z\u0131n \u0259ld\u0259 etdiyi n\u0259tic\u0259 v\u0259 nailiyy\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 apard\u0131\u011f\u0131 ara\u015fd\u0131rman\u0131 t\u0259qdim edir.<\/p>\n<p>2025-ci ild\u0259 \u201cKonstitusiya v\u0259 Suverenlik \u0130li\u201d \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Elm v\u0259 T\u0259hsil Nazirliyinin Botanika \u0130nstitutu elmi v\u0259 beyn\u0259lxalq f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 se\u00e7ilib. \u0130l \u0259rzind\u0259 institut t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcxt\u0259lif seminar v\u0259 konfranslar t\u0259\u015fkil olunub, B\u00f6y\u00fck Qay\u0131d\u0131\u015fa elmi d\u0259st\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Qaraba\u011f floras\u0131 \u00fczr\u0259 t\u0259dqiqatlar geni\u015fl\u0259ndirilib. Bu i\u015fl\u0259rin n\u0259tic\u0259si olaraq 802 s\u0259hif\u0259lik \u201cQaraba\u011f floras\u0131\u201d fundamental n\u0259\u015fri haz\u0131rlan\u0131b ki, bu da institutun 90 illik tarixind\u0259 ilk bel\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 elmi \u0259s\u0259rdir.<\/p>\n<p>N\u0259\u015frd\u0259 Qaraba\u011f v\u0259 \u015e\u0259rqi Z\u0259ng\u0259zur \u0259razisind\u0259 yay\u0131lan minl\u0259rl\u0259 bitki v\u0259 g\u00f6b\u0259l\u0259k n\u00f6v\u00fc, nadir, endemik v\u0259 relikt bitkil\u0259r sistemli \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259qdim olunub. Bununla yana\u015f\u0131, Qaraba\u011f\u0131n nadir v\u0259 n\u0259sli k\u0259silm\u0259kd\u0259 olan n\u00f6vl\u0259rin\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 d\u0259rman bitkil\u0259rinin istifad\u0259sin\u0259 dair maarifl\u0259ndirici n\u0259\u015frl\u0259r haz\u0131rlanaraq yerli icmalara t\u0259qdim edilib.<\/p>\n<p>\u0130nstitut beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qlar\u0131n\u0131 da geni\u015fl\u0259ndirib. \u0130sve\u00e7r\u0259nin Milli Elm Fondunun d\u0259st\u0259yi il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n layih\u0259 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 iki yeni \u2013 mikoloji v\u0259 molekulyar bioloji laboratoriya yarad\u0131l\u0131b v\u0259 2025-ci ild\u0259 istifad\u0259y\u0259 verilib. Botanika \u0130nstitutunun haz\u0131rda 21 beyn\u0259lxalq Anla\u015fma Memorandumu m\u00f6vcuddur, onlardan ikisi m\u0259hz bu il imzalan\u0131b.<\/p>\n<p>2025-ci ild\u0259 akademik Abdulla Qarayev ad\u0131na Fiziologiya \u0130nstitutu m\u00f6vcud texniki-t\u0259s\u0259rr\u00fcfat \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin\u0259 baxmayaraq, elmi m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyub saxlay\u0131b. Bildirilib ki, institut \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n n\u0259\u015friyyat f\u0259aliyy\u0259ti \u0259vv\u0259lki ill\u0259rin s\u0259viyy\u0259sind\u0259n geri qalmay\u0131b, elmi-t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri davaml\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 apar\u0131l\u0131b. \u0130l \u0259rzind\u0259 20 \u00f6lk\u0259d\u0259n aliml\u0259rin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 beyn\u0259lxalq elmi-praktik konqres ke\u00e7irilib ki, bu da institutun beyn\u0259lxalq elmi platformalardak\u0131 f\u0259all\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Elm v\u0259 t\u0259hsilin inteqrasiyas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 i\u015fl\u0259r d\u0259 geni\u015fl\u0259ndirilib, eyni zamanda institutun beyn\u0259lxalq elmi \u0259laq\u0259l\u0259ri m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilib. Rusiya, Ukrayna, Belarus v\u0259 Qazax\u0131stan\u0131n apar\u0131c\u0131 elmi v\u0259 tibb qurumlar\u0131 il\u0259 fundamental v\u0259 t\u0259tbiqi biotibbi t\u0259dqiqatlar, sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n qorunmas\u0131, reabilitasiya, aktiv v\u0259 sa\u011flam uzun\u00f6m\u00fcrl\u00fcl\u00fck, el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u00fcalic\u0259-sa\u011flaml\u0131q turizmi v\u0259 sanatoriya-kurort sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q davam etdirilib.<\/p>\n<p>\u0130l \u0259rzind\u0259 institut \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifliyi il\u0259 Avro-Asiya Patent Agentliyind\u0259 \u00fc\u00e7 patentin al\u0131nmas\u0131 elmi n\u0259tic\u0259l\u0259rin praktiki t\u0259tbiq potensial\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259n m\u00fch\u00fcm g\u00f6st\u0259rici kimi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k olar.<\/p>\n<p>2025-ci ild\u0259 Fizika \u0130nstitutu elmi f\u0259aliyy\u0259tini fundamental v\u0259 t\u0259tbiqi t\u0259dqiqatlar\u0131n v\u0259hd\u0259ti \u00fcz\u0259rind\u0259 quraraq bir ne\u00e7\u0259 prioritet istiqam\u0259td\u0259 m\u00fch\u00fcm n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edib. \u0130l \u0259rzind\u0259 apar\u0131lan ara\u015fd\u0131rmalar yeni funksional materiallar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131, alternativ v\u0259 ya\u015f\u0131l enerji texnologiyalar\u0131, \u0259traf m\u00fchitin monitorinqi, y\u00fcks\u0259k h\u0259ssas sensor sisteml\u0259ri v\u0259 s\u0259naye \u00fc\u00e7\u00fcn aktual fiziki probleml\u0259rin h\u0259llin\u0259 y\u00f6n\u0259lib. X\u00fcsusil\u0259 karbon qaz\u0131n\u0131n faydal\u0131 madd\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7evrilm\u0259si, toksik qazlar\u0131n a\u015fkarlanmas\u0131, ki\u00e7ik enerji m\u0259nb\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn yeni n\u0259sil generatorlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 v\u0259 enerji sisteml\u0259rinin dayan\u0131ql\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 \u0259ld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259l\u0259r elmin praktik t\u0259tbiq imkanlar\u0131n\u0131 geni\u015fl\u0259ndirib.<\/p>\n<p>\u0130nstitutun t\u0259dqiqatlar\u0131 real sektorun ehtiyaclar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilib. Su v\u0259 tullant\u0131 sular\u0131n\u0131n t\u0259mizl\u0259nm\u0259si, neft-qaz obyektl\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin art\u0131r\u0131lmas\u0131, energetika avadanl\u0131qlar\u0131n\u0131n monitorinqi v\u0259 b\u0259rpa olunan enerji m\u0259nb\u0259l\u0259rinin inteqrasiyas\u0131 \u00fczr\u0259 t\u0259klif olunan elmi yana\u015fmalar m\u00fcvafiq qurumlar \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiqi perspektivi yarad\u0131r. Bu f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin n\u0259tic\u0259si olaraq 2025-ci ild\u0259 institut t\u0259r\u0259find\u0259n 9 patent \u0259ld\u0259 edilib ki, bu da elmi yenilikl\u0259rin praktiki d\u0259y\u0259rini g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qlar institutun f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 x\u00fcsusi yer tutub. Pakistan, T\u00fcrkiy\u0259, Qazax\u0131stan, Rusiya v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rin elmi v\u0259 m\u00fch\u0259ndislik m\u0259rk\u0259zl\u0259ri il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q memorandumlar\u0131 imzalan\u0131b, elmi \u0259laq\u0259l\u0259r h\u0259m akademik, h\u0259m d\u0259 s\u0259naye t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131 il\u0259 geni\u015fl\u0259ndirilib. Fizika \u0130nstitutunun \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 beyn\u0259lxalq konfranslarda f\u0259al i\u015ftirak edib, institutda s\u00fcni intellekt, ya\u015f\u0131l enerji v\u0259 m\u00fcasir texnologiyalar m\u00f6vzusunda seminarlar t\u0259\u015fkil olunub.<\/p>\n<p>Elm v\u0259 t\u0259hsilin inteqrasiyas\u0131 da diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 saxlan\u0131l\u0131b. Ali t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri institutun laboratoriyalar\u0131nda t\u0259dqiqatlara c\u0259lb olunub, g\u0259nc aliml\u0259rin xarici elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259rd\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259 v\u0259 layih\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015ftirak\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259nib. Bu yana\u015fma h\u0259m elmi kadr haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirib, h\u0259m d\u0259 institutun elmi m\u00fchitini daha a\u00e7\u0131q v\u0259 dinamik edib.<\/p>\n<p>\u00dcmumilikd\u0259, Fizika \u0130nstitutunun 2025-ci ild\u0259ki f\u0259aliyy\u0259ti elmi yenilikl\u0259rin c\u0259miyy\u0259t v\u0259 iqtisadiyyat \u00fc\u00e7\u00fcn anla\u015f\u0131lan v\u0259 faydal\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7evrilm\u0259si, beyn\u0259lxalq elmi m\u00fchit\u0259 inteqrasiya v\u0259 g\u0259nc elmi potensial\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 s\u0259ciyy\u0259l\u0259nib.<\/p>\n<p>Zoologiya \u0130nstitutunun 2025-ci ild\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti biom\u00fcxt\u0259lifliyin qorunmas\u0131, torpaq v\u0259 su resurslar\u0131n\u0131n t\u0259dqiqi, b\u0259rpas\u0131 v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f elmi t\u0259dqiqatlarla s\u0259ciyy\u0259l\u0259nib. \u0130l \u0259rzind\u0259 institutun aliml\u0259ri elm \u00fc\u00e7\u00fcn yeni 6 otbi\u00e7\u0259n v\u0259 1 h\u00f6r\u00fcm\u00e7\u0259k n\u00f6v\u00fcn\u00fc t\u0259svir edibl\u0259r. Az\u0259rbaycan faunas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cColeophoridae\u201d f\u0259sil\u0259sind\u0259n 9 n\u00f6v g\u00fcv\u0259, Karabidl\u0259r f\u0259sil\u0259sind\u0259n 2 b\u00f6c\u0259k n\u00f6v\u00fc, \u201cPterophoridae\u201d f\u0259sil\u0259sind\u0259n 3 barmaqqanadl\u0131 k\u0259p\u0259n\u0259k v\u0259 11 h\u00f6r\u00fcm\u00e7\u0259k, Qafqaz faunas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 2 h\u00f6r\u00fcm\u00e7\u0259k ilk d\u0259f\u0259 qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b.<\/p>\n<p>\u0130nstitut \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 h\u0259m yerli, h\u0259m d\u0259 xarici qrant layih\u0259l\u0259rind\u0259 u\u011fur qazan\u0131b, elmi f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 davam etdiribl\u0259r. Rusiya, G\u00fcrc\u00fcstan, Ukrayna v\u0259 Almaniyan\u0131n apar\u0131c\u0131 elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259ri il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q sazi\u015fl\u0259ri q\u00fcvv\u0259d\u0259dir. 2025-ci ilin oktyabr-noyabr aylar\u0131nda dosent T\u00fcrkan Qurbanova \u015eimali Bohemiya Universitetind\u0259 (\u00c7exiya Respublikas\u0131) reptill\u0259rin ba\u011f\u0131rsaq parazitl\u0259rinin m\u00fcasir molekulyar metodlarla t\u0259dqiqi layih\u0259si \u00fczr\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259 ke\u00e7mi\u015f, dosent Elyan\u0259 Tahirova is\u0259 \u00c7in Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq t\u0259limind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259r\u0259k su m\u00fchitind\u0259 genetik identifikasiya v\u0259 eDNA m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n t\u0259hlili sah\u0259sind\u0259 bilikl\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Riyaziyyat v\u0259 Mexanika \u0130nstitutunun 2025-ci ild\u0259 elmi f\u0259aliyy\u0259ti h\u0259m fundamental, h\u0259m d\u0259 t\u0259tbiqi t\u0259dqiqatlarla yadda qal\u0131b. \u0130l \u0259rzind\u0259 Elmi \u015eura t\u0259r\u0259find\u0259n 16 m\u00f6vzu m\u00fczakir\u0259 olunub, \u00fcmumilikd\u0259 87 elmi i\u015fd\u0259n 10-u m\u00fch\u00fcm n\u0259tic\u0259 kimi se\u00e7ilib. Bu i\u015fl\u0259r harmonik v\u0259 qeyri-harmonik analiz, diferensial t\u0259nlikl\u0259rin spektral v\u0259 keyfiyy\u0259t n\u0259z\u0259riyy\u0259si, optimal idar\u0259etm\u0259 v\u0259 deformasiya olunan b\u0259rk cisim mexanikas\u0131, \u00e7oxd\u0259yi\u015f\u0259nli funksiyalar\u0131n t\u0259hlili, el\u0259c\u0259 d\u0259 faza \u00e7evrilm\u0259l\u0259ri v\u0259 k\u00fctl\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 edib.<\/p>\n<p>T\u0259tbiqi sah\u0259d\u0259 institutun Maye v\u0259 qaz mexanikas\u0131 \u015f\u00f6b\u0259si karbohidrogen yataqlar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nm\u0259si zaman\u0131 laylarda v\u0259 quyudibi zonalarda kolmatant y\u0131\u011f\u0131lmalar\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n yaranan probleml\u0259rin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 t\u0259dqiqatlar apar\u0131b. Termoqazkimy\u0259vi \u0259sasland\u0131rmalar \u0259sas\u0131nda suffoziyal\u0131 t\u0259mizl\u0259m\u0259 metodu t\u0259kmill\u0259\u015fdirilmi\u015f v\u0259 u\u011furla t\u0259tbiq olunaraq maye s\u0259rfinin g\u00fcnd\u0259 0,5 m\u00b3-dan 4,3\u20134,7 m\u00b3-a q\u0259d\u0259r artmas\u0131 t\u0259min edilib.<\/p>\n<p>2025-ci ild\u0259 Etnogenetik Ehtiyatlar \u0130nstitutu bitki genetik ehtiyatlar\u0131n\u0131n m\u00fchafiz\u0259si, qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si, seleksiyada istifad\u0259si v\u0259 molekulyar-genetik t\u0259dqiqatlar sah\u0259sind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli nailiyy\u0259tl\u0259r \u0259ld\u0259 edib. \u0130nstitutda h\u0259m fundamental, h\u0259m d\u0259 t\u0259tbiqi t\u0259dqiqatlar apar\u0131l\u0131b, n\u0259tic\u0259l\u0259r y\u00fcks\u0259k impakt faktorlu jurnallarda d\u0259rc olunub.<\/p>\n<p>\u0130nstitutun aliml\u0259ri yerli v\u0259 introduksiya olunmu\u015f bitki sortlar\u0131n\u0131n genetik m\u00fcxt\u0259lifliyini ara\u015fd\u0131raraq onlar\u0131n biomorfoloji x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini, m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndiribl\u0259r. Bu t\u0259dqiqatlar bu\u011fda, lobya, pamb\u0131q, soya, badam v\u0259 v\u0259l\u0259mir kimi bitkil\u0259ri \u0259hat\u0259 edib, t\u0259bii hibridizasiya v\u0259 genetik variasiyan\u0131n seleksiya v\u0259 t\u0259kam\u00fcl bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tini ortaya qoyub. \u018fld\u0259 olunan n\u0259tic\u0259l\u0259r genetik ehtiyatlar\u0131n qorunmas\u0131, Milli Genbank\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 nadir bitki n\u00f6vl\u0259rinin m\u00fchafiz\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, institut molekulyar-genetik t\u0259dqiqatlar apararaq insan x\u0259st\u0259likl\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n kolorektal v\u0259 s\u00fcd v\u0259zi x\u0259r\u00e7\u0259ngi, h\u0259m\u00e7inin autizm spektr pozuntusu il\u0259 \u0259laq\u0259li genetik variantlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edib. Bu t\u0259dqiqatlar risk faktorlar\u0131n\u0131n qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k t\u0259dqiqatlar \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259y\u0259rli m\u0259lumatlar\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u0130nstitut h\u0259m\u00e7inin toxum materiallar\u0131n\u0131n emal\u0131, z\u00fclal strukturlar\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 genetik m\u0259lumatlar\u0131n qlobal m\u00fchafiz\u0259si sah\u0259sind\u0259 innovativ yana\u015fmalar t\u0259tbiq ed\u0259r\u0259k elmi nailiyy\u0259tl\u0259rini h\u0259m \u00f6lk\u0259, h\u0259m d\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131tm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>2025-ci ild\u0259 \u0130dar\u0259etm\u0259 Sisteml\u0259ri \u0130nstitutunda s\u00fcni intellekt, idar\u0259etm\u0259 v\u0259 sosial-iqtisadi sisteml\u0259rin t\u0259dqiqi sah\u0259sind\u0259 bir s\u0131ra elmi nailiyy\u0259tl\u0259r \u0259ld\u0259 olunub. \u0130nstitutda h\u0259m fundamental, h\u0259m d\u0259 t\u0259tbiqi t\u0259dqiqatlar apar\u0131l\u0131b, 29 elmi n\u0259tic\u0259d\u0259n 11-i Elmi \u015eura t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nib.<\/p>\n<p>S\u00fcni intellekt texnologiyalar\u0131 sah\u0259sind\u0259 apar\u0131lan i\u015fl\u0259r \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 videokameradan obyektl\u0259rin avtomatik izl\u0259nm\u0259sini t\u0259min ed\u0259n alqoritml\u0259r, \u00e7a\u011fr\u0131 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011f\u0131ll\u0131 \u201cSmart Bot Assistant\u201d sisteml\u0259ri, \u0259kin sah\u0259l\u0259rinin m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n real vaxtda proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259n IoT platformalar\u0131 haz\u0131rlan\u0131b. H\u0259m\u00e7inin \u015f\u0259h\u0259r \u0259mlaklar\u0131n\u0131n qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 obyektl\u0259rin tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yeni indeksl\u0259r v\u0259 intellektual komp\u00fcter sisteml\u0259ri i\u015fl\u0259nib, k\u00fctl\u0259vi imtahanlar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rinin emal\u0131nda alqoritml\u0259r u\u011furla t\u0259tbiq olunub.<\/p>\n<p>\u0130dar\u0259etm\u0259 sisteml\u0259ri sah\u0259sind\u0259 x\u0259tti v\u0259 qeyri-x\u0259tti dinamik sisteml\u0259rin modell\u0259\u015fdirilm\u0259si, optimal idar\u0259etm\u0259 v\u0259 zonal idar\u0259etm\u0259 yana\u015fmalar\u0131 i\u015fl\u0259nib, el\u0259c\u0259 d\u0259 stoxastik v\u0259 \u00e7oxn\u00f6qt\u0259li sisteml\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn yeni riyazi \u015f\u0259rtl\u0259r v\u0259 proqram t\u0259minat\u0131 haz\u0131rlan\u0131b. Bu nailiyy\u0259tl\u0259r m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u2013 karbohidrogen n\u0259qli, kimy\u0259vi-texnoloji prosesl\u0259r v\u0259 dig\u0259r kompleks sisteml\u0259rd\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etm\u0259 prosesl\u0259rinin optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na imkan verir.<\/p>\n<p>Sosial-iqtisadi t\u0259dqiqatlar sah\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131n\u0131n qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nliyini \u00f6l\u00e7m\u0259k v\u0259 proqnozla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn yeni modell\u0259r t\u0259tbiq olunub. COVID-19 pandemiyas\u0131, Rusiya-Ukrayna m\u00fcharib\u0259si v\u0259 iqlim d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rinin iqtisadi g\u00f6st\u0259ricil\u0259r\u0259 t\u0259siri t\u0259hlil edilmi\u015f v\u0259 haz\u0131rlanm\u0131\u015f alqoritml\u0259r dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rin sosial-iqtisadi sisteml\u0259rinin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 d\u0259 istifad\u0259 oluna bil\u0259r.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, 2025-ci ild\u0259 institut praktiki t\u0259tbiql\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn innovativ texnologiyalar v\u0259 alqoritml\u0259r t\u0259qdim ed\u0259r\u0259k \u00f6lk\u0259nin elm v\u0259 texnologiya potensial\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirib.<\/p>\n<p>2025-ci ild\u0259 Geologiya v\u0259 Geofizika \u0130nstitutu \u00f6lk\u0259nin strateji proqramlar\u0131 v\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyevin s\u0259r\u0259ncamlar\u0131na uy\u011fun olaraq, elmi f\u0259aliyy\u0259tini u\u011furla davam etdirib. T\u0259dqiqatlar m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vzular v\u0259 probleml\u0259r \u00fczr\u0259 apar\u0131l\u0131b, \u0259sas\u0259n Qaraba\u011f v\u0259 \u015e\u0259rqi Z\u0259ng\u0259zurun geologiyas\u0131, mineraloji v\u0259 geokimy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, pal\u00e7\u0131q vulkanizmi v\u0259 su resurslar\u0131n\u0131n elmi t\u0259hlili sah\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 edib.<\/p>\n<p>\u018fsas nailiyy\u0259tl\u0259r aras\u0131nda Qaraba\u011f v\u0259 \u015e\u0259rqi Z\u0259ng\u0259zurun geoloji qurulu\u015funa dair m\u00fcasir yana\u015fman\u0131 t\u0259qdim ed\u0259n ikicildli monoqrafiyan\u0131n n\u0259\u015fri, B\u00f6y\u00fck Qafqaz\u0131n c\u0259nub yamac\u0131nda bor filizl\u0259ri v\u0259 V\u0259ndam strukturunda yeni polimetal filizl\u0259\u015fm\u0259nin a\u015fkar edilm\u0259si, h\u0259m\u00e7inin pal\u00e7\u0131q vulkanlar\u0131 v\u0259 mineral su m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f n\u00fcmun\u0259l\u0259rin tibbi v\u0259 elmi analizl\u0259rinin apar\u0131lmas\u0131 yer al\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130nstitut h\u0259m\u00e7inin beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q, qrant layih\u0259l\u0259ri, innovativ v\u0259 praktik t\u0259dqiqatlar, elm v\u0259 t\u0259hsilin inteqrasiyas\u0131 sah\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini geni\u015fl\u0259ndirib.<\/p>\n<p>2025-ci ild\u0259 akademik Y.H. M\u0259mm\u0259d\u0259liyev ad\u0131na Neft-Kimya Prosesl\u0259ri \u0130nstitutunda elmi f\u0259aliyy\u0259t h\u0259m k\u0259miyy\u0259t, h\u0259m d\u0259 m\u0259zmun bax\u0131m\u0131ndan diqq\u0259t\u00e7\u0259k\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259rl\u0259 yadda qal\u0131b. \u0130l \u0259rzind\u0259 institut \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n \u00fcmumilikd\u0259 490 elmi i\u015f n\u0259\u015fr olunub. Bunlara yerli v\u0259 xarici jurnallarda \u00e7ap edilmi\u015f m\u0259qal\u0259l\u0259r, monoqrafiyalar, kitablar v\u0259 beyn\u0259lxalq konfrans materiallar\u0131 daxildir.<\/p>\n<p>\u0130nstitutda apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar innovativ n\u0259tic\u0259l\u0259rl\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunub. 23 ixtiraya iddia s\u0259n\u0259di v\u0259 1 faydal\u0131 model haz\u0131rlanaraq \u018fqli M\u00fclkiyy\u0259t Agentliyin\u0259 t\u0259qdim edilib, n\u0259tic\u0259d\u0259 2 Avrasiya patenti v\u0259 9 Az\u0259rbaycan patenti al\u0131n\u0131b, 14 patent \u00fczr\u0259 is\u0259 d\u0259rc q\u0259rar\u0131 verilib. Bu g\u00f6st\u0259ricil\u0259r institutun elmi n\u0259tic\u0259l\u0259rinin kommersiyala\u015fma v\u0259 t\u0259tbiq potensial\u0131n\u0131 ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 ortaya qoyur.<\/p>\n<p>Elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r real sektorda geni\u015f t\u0259tbiq tap\u0131b. Neft hasilat\u0131 sah\u0259sind\u0259 istifad\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f kimy\u0259vi reagentl\u0259r s\u0259naye miqyas\u0131nda istehsal olunub, o c\u00fcml\u0259d\u0259n parafin\u00e7\u00f6km\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 inhibitor kimi istifad\u0259 edil\u0259n m\u0259hsullar y\u00fczl\u0259rl\u0259 ton h\u0259cmind\u0259 istehsal edil\u0259r\u0259k neft \u015firk\u0259tl\u0259rin\u0259 t\u0259hvil verilib. K\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201cQaraba\u011f\u201d seriyal\u0131 bitki boy stimulla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131 sah\u0259 s\u0131naqlar\u0131nda y\u00fcks\u0259k m\u0259hsuldarl\u0131q art\u0131m\u0131 g\u00f6st\u0259rib v\u0259 onlar\u0131n t\u0259tbiqinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si planla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b. Eyni zamanda, institutda haz\u0131rlanm\u0131\u015f \u201cBionaft\u201d tibb vasit\u0259si 2025-ci ild\u0259 d\u00f6vl\u0259t qeydiyyat\u0131na al\u0131n\u0131b.<\/p>\n<p>Hesabat ilind\u0259 institut Az\u0259rbaycan Elm Fondunun 5 qrant layih\u0259sinin qalibi olub, elmi konfrans v\u0259 yubiley t\u0259dbirl\u0259rinin t\u0259\u015fkilind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edib. Maddi-texniki bazan\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, laboratoriyalar\u0131n yenil\u0259nm\u0259si v\u0259 elmi m\u00fchitin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r t\u0259dqiqatlar\u0131n keyfiyy\u0259tin\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir g\u00f6st\u0259rib.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, 2025-ci il elmimizd\u0259 \u00f6lk\u0259nin apar\u0131c\u0131 institutlar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rd\u0259 fundamental v\u0259 t\u0259tbiqi t\u0259dqiqatlarla diqq\u0259t \u00e7\u0259kib, yeni elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r, metod v\u0259 yana\u015fmalarla h\u0259m milli, h\u0259m d\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u00f6hf\u0259l\u0259r verib.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/muallim.edu.az\/2025-ci-ilde-azerbaycan-elminde-hansi-yenilik-ve-nailiyyetler-qazanilib\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">muallim.edu.az<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>2025-ci il yekunla\u015fark\u0259n ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, bu il Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn elm v\u0259 t\u0259hsil sah\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm axtar\u0131\u015flar, institusional yenil\u0259nm\u0259l\u0259r v\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qlar il\u0259 yadda qal\u0131b. T\u0259hsil islahatlar\u0131, elmi infrastrukturun modernl\u0259\u015fdirilm\u0259si, elmi m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, r\u0259q\u0259msalla\u015fma istiqam\u0259tind\u0259 at\u0131lan add\u0131mlar \u00f6lk\u0259nin intellektual potensial\u0131na yeni dinamika qazand\u0131r\u0131b. Lakin bu \u00fcmumi m\u0259nz\u0259r\u0259nin fonunda \u0259sas sual d\u0259yi\u015fmir: il \u0259rzind\u0259 aliml\u0259rimiz hans\u0131 elmi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":219161,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/219160"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=219160"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/219160\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":219163,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/219160\/revisions\/219163"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/219161"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=219160"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=219160"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=219160"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}