{"id":219340,"date":"2026-01-21T16:52:00","date_gmt":"2026-01-21T12:52:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=219340"},"modified":"2026-01-21T17:55:53","modified_gmt":"2026-01-21T13:55:53","slug":"fundamental-elmi-t%c9%99dqiqatlar-niy%c9%99-vacibdir-nobel-laureatlari-izah-edirl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2026\/01\/21\/fundamental-elmi-t%c9%99dqiqatlar-niy%c9%99-vacibdir-nobel-laureatlari-izah-edirl%c9%99r\/","title":{"rendered":"Fundamental elmi-t\u0259dqiqatlar niy\u0259 vacibdir?\u00a0&#8211; Nobel laureatlar\u0131 izah edirl\u0259r"},"content":{"rendered":"<p>D\u00fcnya \u0130qtisadi Forumu qeyd edir ki, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n transformativ k\u0259\u015ffl\u0259rinin \u00e7oxunun t\u0259m\u0259lind\u0259 fundamental elmi-t\u0259dqiqatlar dayan\u0131r. Lakin fundamental t\u0259dqiqatlar getdikc\u0259 artan t\u0259zyiq alt\u0131ndad\u0131r. Maliyy\u0259l\u0259\u015fm\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri darald\u0131qca v\u0259 innovasiya get-ged\u0259 q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli t\u0259sir \u0259sas\u0131nda qiym\u0259tl\u0259ndirildikc\u0259, mara\u011fa \u0259saslanan ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli, n\u0259tic\u0259l\u0259ri qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n olan t\u0259dqiqatlar\u0131 davam etdirm\u0259k daha \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p>Halbuki m\u00fcasir c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri \u0259n d\u0259rind\u0259n formala\u015fd\u0131rm\u0131\u015f bir \u00e7ox k\u0259\u015ffl\u0259r ilkin olaraq konkret t\u0259tbiq m\u0259qs\u0259di g\u00fcdm\u0259d\u0259n ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. XX \u0259srd\u0259 fundamental t\u0259dqiqatlar ilk insan x\u0259r\u00e7\u0259ng geninin k\u0259\u015ffi v\u0259 penisillinin sintezi kimi nailiyy\u0259tl\u0259r\u0259 yol a\u00e7m\u0131\u015f, iqtisadiyyat sah\u0259sind\u0259ki \u0259sas anlay\u0131\u015flar is\u0259 art\u0131m, stimullar v\u0259 innovasiyan\u0131 nec\u0259 d\u0259rk etdiyimizi k\u00f6kl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259yi\u015fmi\u015f, onlar\u0131n tam n\u0259tic\u0259l\u0259ri ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259zd\u0259n xeyli \u0259vv\u0259l geni\u015f ictimai t\u0259sirl\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fsas t\u0259dqiqatlar artan t\u0259zyiql\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdiyi bir vaxtda, iqtisadiyyat v\u0259 t\u0259bi\u0259t elml\u0259ri \u00fczr\u0259 Nobel laureatlar\u0131 mara\u011fa \u0259saslanan ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n elmi t\u0259r\u0259qqi, uzunm\u00fcdd\u0259tli iqtisadi art\u0131m v\u0259 insan rifah\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn niy\u0259 m\u0259rk\u0259zi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 izah edirl\u0259r.<\/p>\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan m\u00fc\u0259llimi\u201d D\u00fcnya \u0130qtisadi Forumun materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda Nobel lauretlar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini t\u0259qdim edir.<\/p>\n<p><strong>\u201cBiz yaln\u0131z n\u0259yin i\u015fl\u0259diyini (texnologiya) deyil, h\u0259m d\u0259 niy\u0259 i\u015fl\u0259diyini (elm) bilm\u0259liyik\u201d<\/strong><\/p>\n<p>Peter Howitt, AB\u015e-nin Braun Universitetinin f\u0259xri professoru, iqtisadiyyat \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 (2025):<\/p>\n<p>\u2013 \u018fsas elm, texnoloji t\u0259r\u0259qqi il\u0259 ayr\u0131lmaz \u015f\u0259kild\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r v\u0259 bu t\u0259r\u0259qqi iqtisadi art\u0131m\u0131n son m\u0259nb\u0259yidir. Biz yaln\u0131z n\u0259yin i\u015fl\u0259diyini (texnologiya) deyil, h\u0259m d\u0259 niy\u0259 i\u015fl\u0259diyini (elm) bilm\u0259liyik. \u201cNiy\u0259?\u201dni bildikd\u0259, \u0259vv\u0259lki bilikl\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 dayanaraq ba\u015fqa n\u0259l\u0259rin i\u015fl\u0259diyini tapma\u011fa davam ed\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, b\u00f6y\u00fck iqtisadi tarix\u00e7i Nathan Rosenbergd\u0259n \u00f6yr\u0259ndiyimiz kimi, n\u0259yin i\u015fl\u0259diyini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00e7ox vaxt biz\u0259 niy\u0259 i\u015fl\u0259diyini d\u0259 \u00f6yr\u0259dir. Y\u0259ni elmi s\u0131\u00e7ray\u0131\u015flar tez-tez praktiki biznes probleml\u0259rinin h\u0259lli prosesind\u0259 yaran\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Paster ail\u0259si \u015f\u0259rab biznesind\u0259 \u00e7\u00fcr\u00fcm\u0259 probleminin h\u0259llini axtarark\u0259n m\u00fcasir tibb v\u0259 mikrobiologiyan\u0131n \u0259saslar\u0131n\u0131 qoyan k\u0259\u015ffl\u0259r etmi\u015fdir. Yaxud Penzias v\u0259 Wilson AT&amp;T \u015firk\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn peyk rabit\u0259si imkanlar\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131rark\u0259n kainat\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yin\u0259 dair B\u00f6y\u00fck Partlay\u0131\u015f n\u0259z\u0259riyy\u0259sini t\u0259sdiql\u0259y\u0259n kosmik fon \u015f\u00fcalanmas\u0131n\u0131 k\u0259\u015ff etmi\u015fl\u0259r. Q\u0131sas\u0131, elmsiz iqtisadi t\u0259r\u0259qqi bir ayaqla marafon qazanmaq q\u0259d\u0259r m\u00fcmk\u00fcns\u00fczd\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>Yeni sah\u0259l\u0259ri a\u00e7an m\u0259hz k\u0259\u015ff y\u00f6n\u00fcml\u00fc t\u0259dqiqatlard\u0131r<\/strong><\/p>\n<p>Thomas R.Cech, AB\u015e-nin Kolorado Universitetinin professoru, kimya \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 (1989):<\/p>\n<p>\u2013 M\u0259nim \u201ck\u0259\u015ff elmi\u201d adland\u0131rma\u011f\u0131 \u00fcst\u00fcn tutdu\u011fum \u0259sas elmi-t\u0259dqiqatlar biotibbi sah\u0259d\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 vacibdir. Dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn transformativ k\u0259\u015ffl\u0259rin m\u0259nb\u0259yi m\u0259hz budur. Bir anl\u0131q d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 bil\u0259rsiniz: x\u0259r\u00e7\u0259ngin, \u00fcr\u0259k x\u0259st\u0259likl\u0259rinin v\u0259 metabolik x\u0259st\u0259likl\u0259rin m\u00fcalic\u0259sini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131ran klinik t\u0259dqiqatlar deyilmi? B\u0259li, tibbi t\u0259dqiqatlar olduqca vacibdir. Lakin tamamil\u0259 yeni sah\u0259l\u0259ri a\u00e7an m\u0259hz k\u0259\u015ff y\u00f6n\u00fcml\u00fc t\u0259dqiqatlard\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fsas aliml\u0259r insanlar\u0131 birba\u015fa \u00f6yr\u0259nm\u0259kd\u0259ns\u0259 biologiyan\u0131 daha asan anlama\u011fa imkan ver\u0259n model orqanizml\u0259ri se\u00e7irl\u0259r. B\u00fct\u00fcn canl\u0131lar t\u0259kam\u00fcl yolu il\u0259 bir-biri il\u0259 \u0259laq\u0259li oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 sad\u0259 orqanizml\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar ad\u0259t\u0259n insanlara da aid olan x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, ki\u00e7ik v\u0259 \u015f\u0259ffaf nematod qurdu \u00fcz\u0259rind\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar proqramla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f h\u00fcceyr\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fc (bu g\u00fcn x\u0259r\u00e7\u0259ng ara\u015fd\u0131rmalar\u0131nda \u0259sas anlay\u0131\u015fd\u0131r) v\u0259 h\u0259yat xilas ed\u0259n m\u00fcalic\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7evrilmi\u015f ki\u00e7ik m\u00fcdaxil\u0259edici RNT-l\u0259ri ortaya \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131r. G\u00f6ld\u0259 ya\u015fayan Tetrahymena adl\u0131 orqanizm biz\u0259 telomerazan\u0131 vermi\u015fdir ki, onun insan variant\u0131 ya\u015flanma v\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ngl\u0259 \u0259laq\u0259lidir. Bakteriyalar is\u0259 gen redakt\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn CRISPR texnologiyas\u0131n\u0131 t\u0259min etmi\u015fdir v\u0259 bu, irsi x\u0259st\u0259likl\u0259rin m\u00fcalic\u0259sin\u0259 tamamil\u0259 yeni yana\u015fma v\u0259d edir. Sad\u0259 orqanizml\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 apar\u0131lan \u0259sas t\u0259dqiqatlar ke\u00e7mi\u015fd\u0259 oldu\u011fu kimi, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 d\u0259 biotibbin \u0259sas h\u0259r\u0259k\u0259tverici q\u00fcvv\u0259si olacaqd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Universitetl\u0259r\u0259 maliyy\u0259nin azald\u0131lmas\u0131 uzaqg\u00f6r\u0259nlikd\u0259n uzaq v\u0259 z\u0259r\u0259rlidir<\/strong><strong><\/p>\n<p><\/strong><\/p>\n<p>Sir Oliver Hart, Harvard Universiteti, \u0130qtisadiyyat Departamentinin professoru, iqtisadiyyat elml\u0259ri \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 (2016):<\/p>\n<p>\u2013 Riyaziyyat\u00e7\u0131 G.H.Hardy m\u0259\u015fhur bir a\u00e7\u0131qlamas\u0131nda demi\u015fdi ki, o, he\u00e7 vaxt faydal\u0131 bir i\u015f g\u00f6rm\u0259yib. Amma o, yan\u0131l\u0131rd\u0131. Saf riyaziyyat sah\u0259sind\u0259ki i\u015fl\u0259ri sonradan \u00f6z\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z olan bir \u00e7ox t\u0259tbiql\u0259r\u0259 malik oldu. \u018fsas t\u0259dqiqat\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259ti d\u0259 m\u0259hz buradan qaynaqlan\u0131r. \u0130nsanlar onun \u00fcz\u0259rind\u0259 el\u0259 yollarla qururlar ki, bunu \u0259vv\u0259lc\u0259d\u0259n proqnozla\u015fd\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn deyil v\u0259 bu, ham\u0131m\u0131z\u0131n h\u0259yat\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259 bil\u0259c\u0259k praktik k\u0259\u015ffl\u0259r\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. DNT-nin qurulu\u015funun k\u0259\u015ffinin t\u0259sirini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k kifay\u0259tdir.<\/p>\n<p>\u018fsas t\u0259dqiqat\u0131n d\u0259y\u0259ri universitetl\u0259rin niy\u0259 vacib olmas\u0131n\u0131n \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n biridir. Bu t\u0259dqiqatlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti m\u0259hz burada apar\u0131l\u0131r v\u0259 bunun s\u0259b\u0259bi var. M\u0259s\u0259l\u0259 d\u00f6vl\u0259t sektorunun \u00f6z\u0259l sektora nisb\u0259t\u0259n daha uzunm\u00fcdd\u0259tli bax\u0131\u015fa malik olmas\u0131 deyil. \u018fsas s\u0259b\u0259b ondan ibar\u0259tdir ki, \u0259sas t\u0259dqiqat patentl\u0259\u015fdiril\u0259 bilm\u0259z v\u0259 patentl\u0259\u015fdirilm\u0259m\u0259lidir; \u00e7\u00fcnki onun d\u0259y\u0259ri h\u0259r k\u0259sin ona \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131n olmas\u0131ndan ir\u0259li g\u0259lir. N\u0259tic\u0259d\u0259 \u0259sas t\u0259dqiqatdan birba\u015fa pul qazanmaq \u00e7\u0259tindir; g\u0259lir \u0259sas\u0259n onun t\u0259tbiql\u0259rind\u0259n \u0259ld\u0259 olunur. Universitetl\u0259rin \u0259sas t\u0259dqiqatlar\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kd\u0259 oynad\u0131\u011f\u0131 h\u0259yati rolu n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 d\u0259b hal\u0131n\u0131 alan universitet maliyy\u0259l\u0259\u015fm\u0259sinin azald\u0131lmas\u0131 son d\u0259r\u0259c\u0259 uzaqg\u00f6r\u0259nlikd\u0259n uzaq v\u0259 z\u0259r\u0259rlidir. Onun t\u0259siri uzunm\u00fcdd\u0259tli olacaqd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u018fsas t\u0259dqiqatlar d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rini anlama\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f elmi ara\u015fd\u0131rmalard\u0131r<\/strong><\/p>\n<p>A.Michael Spence, Stanford Universiteti Biznes M\u0259kt\u0259binin f\u0259xri professoru, Hoover \u0130nstitutunun ba\u015f elmi i\u015f\u00e7isi, iqtisadiyyat elml\u0259ri \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 (2001):<\/p>\n<p>\u2013 \u018fsas elmi-t\u0259dqiqat ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rini anlama\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f elmi ara\u015fd\u0131rmalard\u0131r. O, konkret m\u0259hsula fokuslanm\u0131r, praktik t\u0259tbiql\u0259ri nam\u0259lum v\u0259 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lmazd\u0131r v\u0259 \u00e7ox vaxt g\u0259l\u0259c\u0259k m\u0259hsul v\u0259 xidm\u0259tl\u0259r bax\u0131m\u0131ndan uzunm\u00fcdd\u0259tli potensial faydalara malikdir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 investisiya g\u0259liri axtaran \u015firk\u0259tl\u0259r v\u0259 investorlar t\u0259r\u0259find\u0259n ad\u0259t\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilmir. \u018fsas\u0259n d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilir, n\u0259tic\u0259l\u0259ri d\u0259rc olunur v\u0259 ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7\u0131q olur. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, bu t\u0259dqiqatlar m\u00fclkiyy\u0259t xarakteri da\u015f\u0131m\u0131r.<\/p>\n<p>Onun \u0259h\u0259miyy\u0259ti iki c\u0259h\u0259td\u0259n ibar\u0259tdir. Birincisi, insanlar t\u0259bi\u0259t\u0259n maraql\u0131d\u0131r v\u0259 \u00f6zl\u0259rini, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u0259traf m\u00fchiti anlamaq ist\u0259yirl\u0259r; bu, \u0259sas insan ehtiyac\u0131n\u0131 \u00f6d\u0259yir. \u0130kincisi is\u0259 \u0259sas t\u0259dqiqatlar v\u0259 bu t\u0259dqiqatlar\u0131 aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn yeti\u015fdiril\u0259n t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r \u015firk\u0259tl\u0259rin v\u0259 investorlar\u0131n \u00e7oxsayl\u0131 yeni v\u0259 d\u0259y\u0259rli m\u0259hsul v\u0259 xidm\u0259tl\u0259r yaratd\u0131qlar\u0131 geni\u015fl\u0259n\u0259n t\u0259m\u0259li formala\u015fd\u0131r\u0131r. DNT-nin qurulu\u015funun k\u0259\u015ffin\u0259 aparan t\u0259dqiqatlar buna yax\u015f\u0131 n\u00fcmun\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>\u018fsas t\u0259dqiqatlar\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131r<\/strong><\/p>\n<p>Sir Chris Pissarides,\u00a0B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n London \u0130qtisadiyyat v\u0259 Siyasi Elml\u0259r M\u0259kt\u0259binin professor, iqtisadiyyat elml\u0259ri \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 (2010):<\/p>\n<p>\u2013 \u0130nsan olaraq biz xo\u015fb\u0259xt v\u0259 sa\u011flam olmaq, m\u00fcxt\u0259lif v\u0259 z\u0259ngin h\u0259yat s\u00fcrm\u0259k ist\u0259yirik. Erk\u0259n ya\u015flardan etibar\u0259n mara\u011f\u0131m\u0131z\u0131 t\u0259min etm\u0259y\u0259, yeni \u015feyl\u0259r k\u0259\u015ff etm\u0259y\u0259 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t qurma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131q. Tarix\u0259n bu bel\u0259 deyildi. Min ill\u0259r boyunca b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin yegan\u0259 qay\u011f\u0131lar\u0131 qida v\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq idi. Bu d\u0259yi\u015fiklik texnologiyan\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 davaml\u0131 iqtisadi art\u0131m say\u0259sind\u0259 ba\u015f verdi; bu art\u0131m\u0131 bu g\u00fcn s\u0259naye ma\u015f\u0131nlar\u0131nda, m\u0259tb\u0259x avadanl\u0131qlar\u0131m\u0131zda v\u0259 komp\u00fcterl\u0259rimizd\u0259 g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Lakin bu nailiyy\u0259tl\u0259r bird\u0259n-bir\u0259 ortaya \u00e7\u0131xmad\u0131 onlar yaln\u0131z ixtira\u00e7\u0131lar \u0259sas elmin n\u0259h\u0259ngl\u0259rinin \u00e7iyinl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 dayana bildikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn oldu.<\/p>\n<p>\u018fsas t\u0259dqiqatlar\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si he\u00e7 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xarm\u0131r. Eyn\u015fteyn v\u0259fat ed\u0259nd\u0259, masas\u0131n\u0131n \u00fcz\u0259ri qeydl\u0259rl\u0259 dolu ka\u011f\u0131zlarla \u00f6rt\u00fcl\u00fc idi v\u0259 onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 m\u00fch\u00fcm yeni ideyalar da\u015f\u0131m\u0131rd\u0131. Lakin b\u0259z\u0259n parlaq bir a\u011f\u0131l orada bir t\u0259tbiq g\u00f6r\u00fcr v\u0259 \u0259sas elmi ham\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015fa d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc, h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131ran sad\u0259 praktik al\u0259tl\u0259r\u0259 \u00e7evirir. \u018fsas elm olmasayd\u0131, bizim \u0259sas m\u0259\u015f\u011fuliyy\u0259timiz h\u0259l\u0259 d\u0259 qida v\u0259 s\u0131\u011f\u0131nacaq olard\u0131; t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, d\u00fcnyada h\u0259l\u0259 d\u0259 bu m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m k\u0259\u015ffl\u0259rin b\u0259hr\u0259sind\u0259n yararlana bilm\u0259y\u0259n insanlar var.<\/p>\n<p><strong>\u018fsas elmi-t\u0259dqiqat insanlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcmid g\u0259tirir<\/strong><\/p>\n<p>Victor Ambros, Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutunin Tibb M\u0259kt\u0259binin \u00a0kafedra m\u00fcdiri v\u0259 molekulyar tibb professoru, fiziologiya v\u0259 tibb \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131, laureat\u0131 (2024):<\/p>\n<p>\u2013 T\u0259bi\u0259t biz\u0259 sonsuz sayda sirr t\u0259qdim edir v\u0259 bu sirl\u0259r mara\u011f\u0131m\u0131z\u0131 oyadaraq onlar\u0131 anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn elmin al\u0259tl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 s\u00f6vq edir. Bu is\u0259 t\u0259bi\u0259tin i\u015fl\u0259m\u0259 mexanizml\u0259rini daha d\u0259rind\u0259n d\u0259rk etm\u0259y\u0259, n\u0259tic\u0259d\u0259 insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131n\u0131 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131ran yeni al\u0259tl\u0259r, d\u0259rmanlar v\u0259 materiallar icad etm\u0259y\u0259 imkan yarad\u0131r. Elmin tarixi g\u00f6st\u0259rir ki, mara\u011fa \u0259saslanan fundamental t\u0259dqiqatlar d\u0259yi\u015fm\u0259z olaraq g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z v\u0259 faydal\u0131 yeni bilikl\u0259r\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r; m\u00fch\u0259ndisl\u0259r is\u0259 bu bilikl\u0259ri ir\u0259lil\u0259yi\u015f yaradan innovasiyalara \u00e7evirirl\u0259r.<\/p>\n<p>Bu proses elmin b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 ba\u015f verir. Buraya biologiyadan n\u00fcmun\u0259l\u0259r\u0259 nematodlar\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fczr\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n yeni m\u00fcalic\u0259 \u00fcsullar\u0131na v\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ngin daha d\u0259rind\u0259n anla\u015f\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7mas\u0131, h\u0259m\u00e7inin Gila canavar\u0131n\u0131n qidalanmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n inqilabi yeni ar\u0131qlama d\u0259rmanlar\u0131na s\u0259b\u0259b olmas\u0131 daxildir. Haz\u0131rda d\u00fcnyan\u0131n yeddi qit\u0259sinin ham\u0131s\u0131nda aliml\u0259r suallar verir, m\u0259lumatlar toplay\u0131r v\u0259 d\u00fcnyam\u0131z v\u0259 \u00f6z\u00fcm\u00fcz haqq\u0131nda fundamental yeni anlay\u0131\u015flar yaradan k\u0259\u015ffl\u0259r edirl\u0259r. Bu f\u0259aliyy\u0259t sonsuza q\u0259d\u0259r davam ed\u0259c\u0259k, \u00e7\u00fcnki t\u0259bi\u0259t haqq\u0131nda \u00f6yr\u0259nil\u0259c\u0259k \u00e7ox \u015fey var v\u0259 \u00f6yr\u0259ndikl\u0259rimiz bizi xilas ed\u0259c\u0259k. \u018fsas elmi-t\u0259dqiqat insanlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u00fcmid g\u0259tirir.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/muallim.edu.az\/fundamental-elmi-tedqiqatlar-niye-vacibdir-6-nobel-laureati-izah-edir\">muallim.edu.az<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcnya \u0130qtisadi Forumu qeyd edir ki, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n transformativ k\u0259\u015ffl\u0259rinin \u00e7oxunun t\u0259m\u0259lind\u0259 fundamental elmi-t\u0259dqiqatlar dayan\u0131r. Lakin fundamental t\u0259dqiqatlar getdikc\u0259 artan t\u0259zyiq alt\u0131ndad\u0131r. Maliyy\u0259l\u0259\u015fm\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259ri darald\u0131qca v\u0259 innovasiya get-ged\u0259 q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli t\u0259sir \u0259sas\u0131nda qiym\u0259tl\u0259ndirildikc\u0259, mara\u011fa \u0259saslanan ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli, n\u0259tic\u0259l\u0259ri qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n olan t\u0259dqiqatlar\u0131 davam etdirm\u0259k daha \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fir. Halbuki m\u00fcasir c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri \u0259n d\u0259rind\u0259n formala\u015fd\u0131rm\u0131\u015f bir \u00e7ox k\u0259\u015ffl\u0259r ilkin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":219341,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/219340"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=219340"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/219340\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":219343,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/219340\/revisions\/219343"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/219341"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=219340"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=219340"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=219340"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}