{"id":34217,"date":"2021-02-04T22:38:12","date_gmt":"2021-02-04T18:38:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=34217"},"modified":"2021-02-04T22:43:51","modified_gmt":"2021-02-04T18:43:51","slug":"qeyri-s%c9%99lis-m%c9%99ntiq-n%c9%99z%c9%99riyy%c9%99sinin-banisi-lutfi-zad%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2021\/02\/04\/qeyri-s%c9%99lis-m%c9%99ntiq-n%c9%99z%c9%99riyy%c9%99sinin-banisi-lutfi-zad%c9%99\/","title":{"rendered":"Qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin banisi &#8211; L\u00fctfi Zad\u0259"},"content":{"rendered":"<p><strong><u><em><span style=\"color: #ff0000;\">L\u00fctfi Zad\u0259nin anadan olmas\u0131n\u0131n 100-c\u00fc ild\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u0259 h\u0259sr olunur\u00a0<\/span><\/em><\/u><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>XXI \u0259srin \u0259sas inki\u015faf f\u0259ls\u0259f\u0259si bilikdir. Kim biliy\u0259 sahib olacaqsa, o, daha g\u00fccl\u00fc olacaq. G\u00fccl\u00fc olan is\u0259 h\u0259r zaman qalibdir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>L\u00fctfi Zad\u0259<\/em><\/strong><\/p>\n<p>2021-ci il fevral ay\u0131n\u0131n 4-d\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131ndan biri, AB\u015e-\u0131n Kaliforniya Universitetinin f\u0259xri professoru, qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin banisi, Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n f\u0259xri \u00fczv\u00fc, d\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259tli alim L\u00fctfi Zad\u0259nin (L\u00fctf\u0259li R\u0259him o\u011flu \u018fl\u0259sg\u0259rzad\u0259nin) anadan olmas\u0131n\u0131n 100 illiyi tamam olur.<\/p>\n<p>Professor L\u00fctfi Zad\u0259, yaln\u0131z elmi v\u0259 f\u0259ls\u0259fi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259y\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 texnoloji inki\u015fafa t\u0259sir ed\u0259n v\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k vacib fikirl\u0259ri ortaya qoyan v\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u0259n dahi bir \u015f\u0259xsiyy\u0259tdir.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259 4 fevral 1921-ci ild\u0259 Bak\u0131n\u0131n Novxan\u0131 k\u0259ndind\u0259, jurnalist R\u0259him \u018fl\u0259sg\u0259rzad\u0259 v\u0259 h\u0259kim-pediatr Fanya Koreman\u0131n ail\u0259sind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lib. O, ilk t\u0259hsilini Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki 16 n\u00f6mr\u0259li rusdilli m\u0259kt\u0259bd\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r. 1931-ci ild\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 yaranm\u0131\u015f a\u011f\u0131r iqtisadi v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259dar L\u00fctfi Zad\u0259 ail\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 Tehrana k\u00f6\u00e7\u00fcr. O, Tehrana k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra t\u0259hsilini amerikal\u0131lar\u0131n Alborz missioner m\u0259kt\u0259bind\u0259 davam etdirir. Orta t\u0259hsilini tamamlad\u0131qdan sonra Tehran Universitetinin Elektrik m\u00fch\u0259ndisliyi fak\u00fclt\u0259sin\u0259 daxil olur v\u0259 1942-ci ild\u0259 h\u0259min fak\u00fclt\u0259ni u\u011furla bitirir. 1944-c\u00fc ild\u0259 L\u00fctfi Zad\u0259 Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131na g\u0259lir v\u0259 t\u0259hsilini Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutunda davam etdirir. 1946-c\u0131 ild\u0259 m\u00fch\u0259ndis-elektrik ixtisas\u0131 \u00fczr\u0259 magistr diplomunu ald\u0131qdan sonra Kolumbiya Universitetinin doktoranturas\u0131na daxil olur. L\u00fctfi Zad\u0259, ona doktorluq d\u0259r\u0259c\u0259sini alma\u011fa ilham ver\u0259n m\u00fc\u0259llimi, professor Ernst Adolf Gilyemin il\u0259 birg\u0259 elmi t\u0259dqiqat apar\u0131r v\u0259 1949-cu ild\u0259 dissertasiya m\u00fcdafi\u0259 etdikd\u0259n sonra m\u00fch\u0259ndislik b\u00f6lm\u0259sind\u0259 assistent olaraq \u00e7al\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flay\u0131r. Kolumbiya Universitetind\u0259 L\u00fctfi Zad\u0259 elektromaqnit sah\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259si, d\u00f6vr\u0259 analizi, sistem n\u0259z\u0259riyy\u0259si, m\u0259lumat v\u0259 ard\u0131c\u0131l ma\u015f\u0131nlar n\u0259z\u0259riyy\u0259sind\u0259n m\u00fchazir\u0259l\u0259r oxuyur. 1950-ci ild\u0259 dosent, 1957-ci ild\u0259 is\u0259 professor elmi adlar\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u00fcr, daha sonra\u00a0 m\u0259\u015fhur alim, &#8220;kibernetikan\u0131n atas\u0131&#8221; hesab olunan Norbert Vinerin t\u00f6vsiy\u0259si il\u0259 Kaliforniyaya k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00a0 v\u0259 1959-cu ild\u0259n \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kimi Kaliforniyan\u0131n Berkli Universitetind\u0259 professor v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. O, 1963-1968-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 h\u0259min universitetin &#8220;Komp\u00fcter elml\u0259ri v\u0259 elektrik m\u00fch\u0259ndisliyi&#8221; kafedras\u0131na r\u0259hb\u0259rlik edir. \u00c7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 v\u0259 sonralar bu kafedra &#8220;Elektron texnikas\u0131 v\u0259 komp\u00fcter elml\u0259ri&#8221; kafedras\u0131 kimi f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirir.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259nin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri, onun yeni, orijinal v\u0259 az t\u0259dqiq olunmu\u015f m\u00f6vzulara maraq g\u00f6st\u0259rm\u0259si idi. Beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 ona \u015f\u00f6hr\u0259t qazand\u0131ran ilk \u0259h\u0259miyy\u0259tli elmi i\u015fi qeyri-stasionar d\u00f6vr\u0259l\u0259rin tezlik analizi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015fdu. Bu elmi i\u015fl\u0259 qeyri-stasionar \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin tezlik analizind\u0259 yeni bir istiqam\u0259tin\u00a0 t\u0259m\u0259li qoyulur. O, m\u0259qal\u0259d\u0259 qeyri-sabit x\u0259tti sisteml\u0259rin analizind\u0259 daha sonra \u00e7oxsayl\u0131 t\u0259tbiql\u0259ri olan qeyri-sabit bir \u00f6t\u00fcrm\u0259 funksiyas\u0131 konsepsiyas\u0131n\u0131 t\u0259qdim etmi\u015fdi. 1950-ci ild\u0259\u00a0 onun &#8220;D\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n ma\u015f\u0131nlar&#8221; &#8211; elektrik m\u00fch\u0259ndisliyinin yeni bir sah\u0259si v\u0259 J.R.Raqazzini il\u0259 birg\u0259 Vinerin ekstrapolyasiya n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin \u00fcmumil\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 dair m\u0259qal\u0259l\u0259ri d\u0259rc olunur. Bu \u0259s\u0259r sonlu yadda\u015f\u0131 olan filtrl\u0259rin (s\u00fczg\u0259cl\u0259rin) layih\u0259l\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 \u00f6z t\u0259tbiqini tap\u0131r v\u0259 t\u0259klif olunan\u00a0 \u00fcsul klassik metod kimi\u00a0 q\u0259bul olunur. Sonralar al\u0131nm\u0131\u015f bu elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r uy\u011fun olaraq s\u00fcni intellekt v\u0259 sistem n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin s\u0259l\u0259fl\u0259ri hesab olunurdu.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259 1952-ci ild\u0259 yenid\u0259n J.Raqazzini il\u0259 birlikd\u0259 diskret sisteml\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn Z-\u00e7evirm\u0259 (Zad\u0259 s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ba\u015f h\u0259rfi) metodunu t\u0259klif edir v\u0259 o da klassik \u00fcsul kimi q\u0259bul olunur.\u00a0 1953-c\u00fc ild\u0259 o, qeyri-x\u0259tti filtrasiya (s\u00fcz\u00fclm\u0259) \u00fc\u00e7\u00fcn yeni bir yana\u015fma t\u0259klif edir v\u0259 Volter-Vinerin n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 \u0259saslanan qeyri-x\u0259tti sisteml\u0259rin bir iyerarxiyas\u0131n\u0131 qurur. Bel\u0259likl\u0259, komp\u00fcter v\u0259 ya ba\u015fqa cihazlarda faydal\u0131 siqnallar\u0131n a\u015fkarlanmas\u0131 v\u0259 emal\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn optimal qeyri-x\u0259tti prosessorlar\u0131n layih\u0259l\u0259rinin t\u0259m\u0259li qoyulur.<\/p>\n<p>Berkli \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fcy\u00fc d\u00f6vrd\u0259 onun t\u0259dqiqat maraqlar\u0131 \u0259sas\u0259n x\u0259tti sisteml\u0259r v\u0259 avtomatik idar\u0259etm\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015fdu. Zad\u0259 1963-c\u00fc ild\u0259 idar\u0259etm\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259sini k\u00f6k\u00fcnd\u0259n d\u0259yi\u015fdir\u0259n bir n\u0259z\u0259riyy\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr v\u0259 \u00c7arlz Dezoerl\u0259 birg\u0259 &#8220;X\u0259tti sisteml\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221; kitab\u0131n\u0131 n\u0259\u015fr etdirir. Bu kitab, sistem t\u0259hlilin\u0259 v\u0259 avtomatik idar\u0259etm\u0259y\u0259 bir \u00e7ox m\u00fcasir yana\u015fmalar\u0131n m\u0259nb\u0259yin\u0259 \u00e7evrilir.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, 1960-c\u0131 ill\u0259rin ortalar\u0131nda L\u00fctfi Zad\u0259 sistem n\u0259z\u0259riyy\u0259si, avtomatik idar\u0259etm\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 bunlar\u0131n t\u0259tbiqi sah\u0259sind\u0259 \u0259n m\u0259\u015fhur m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rd\u0259n biri kimi tan\u0131n\u0131r.<\/p>\n<p>He\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, L\u00fctfi Zad\u0259 orijinal elmi ideyalar\u0131 v\u0259 yana\u015fmalar\u0131 il\u0259 yeni elmi istiqam\u0259tl\u0259r formala\u015fd\u0131ran dahi aliml\u0259rd\u0259n biridir.<\/p>\n<p>&#8220;Yaln\u0131z savad kifay\u0259t etmir, z\u0259hm\u0259t v\u0259 u\u011fur da \u00e7ox vacibdir. M\u0259nim u\u011fur formulum qabiliyy\u0259t,\u00a0 z\u0259hm\u0259t v\u0259 isrard\u0131r. U\u011furun elementl\u0259ri bunlard\u0131r&#8221; &#8211; L\u00fctfi Zad\u0259nin bu s\u00f6zl\u0259ri onun n\u0259 q\u0259d\u0259r z\u0259hm\u0259tke\u015f, \u0259ld\u0259 etdiyi nailiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n kifay\u0259tl\u0259nm\u0259y\u0259n, daim \u00f6z \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan bir insan oldu\u011funun g\u00f6st\u0259ricisidir.<\/p>\n<p>H\u0259yat\u0131 boyu yenilik ruhu il\u0259 ya\u015fayan L\u00fctfi Zad\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131na yeni istiqam\u0259t ver\u0259r\u0259k 1965-ci ild\u0259 reall\u0131qla fantastikan\u0131n harmoniyas\u0131ndan yaranm\u0131\u015f qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259sini \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259tirir v\u0259 &#8220;\u0130nformation and Control&#8221; jurnal\u0131nda h\u0259yat\u0131n\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm, &#8220;Qeyri-s\u0259lis \u00e7oxluqlar&#8221; elmi i\u015fini \u00e7ap etdirir. \u201cGoogle Scholar\u201da g\u00f6r\u0259, 29 sentyabr 2017-ci il tarixin\u0259 q\u0259d\u0259r bu m\u0259qal\u0259y\u0259 71 mind\u0259n \u00e7ox istinad edilmi\u015f v\u0259 elmi informasiya tarixind\u0259 \u0259n \u00e7ox istinad edil\u0259n m\u0259qal\u0259l\u0259rd\u0259n biri olmu\u015fdur. Qeyri-s\u0259lis \u00e7oxluqlar n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin mahiyy\u0259tinin n\u0259d\u0259n ibar\u0259t oldu\u011funu L\u00fctfi Zad\u0259d\u0259n soru\u015fanda, bu suala professor birm\u0259nal\u0131 cavab vermi\u015fdi: &#8220;&#8230;Qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq, qeyri-s\u0259lis \u00e7oxluqlar n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin \u0259sas mahiyy\u0259ti odur ki, m\u00fctl\u0259q he\u00e7 n\u0259 yoxdur. H\u0259r \u015fey, riyazi dill\u0259 des\u0259k, 0-1 \u015fkalas\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n h\u0259dd\u0259 d\u0259yi\u015fir&#8221;. Dem\u0259li, real d\u00fcnyan\u0131n \u00fcmumi m\u0259nz\u0259r\u0259si 0 v\u0259 vahid aras\u0131nda olan onlarla, y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u00e7alarlardan ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiqin &#8220;atas\u0131&#8221; kimi tan\u0131nan L\u00fctfi Zad\u0259nin inqilabi n\u0259z\u0259riyy\u0259si Aristotelin ikili m\u0259ntiqinin s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u0259hv etmi\u015fdi. O, s\u00fcbut etdi ki, insan d\u00fcnyan\u0131 yaln\u0131z &#8220;a\u011f&#8221; v\u0259 &#8220;qara&#8221; r\u0259ngl\u0259rd\u0259 duyub qavram\u0131r. \u0130nsan\u0131n d\u00fcnyan\u0131 g\u00f6r\u00fcb d\u0259rk etm\u0259 imkanlar\u0131 z\u0259ngin v\u0259 h\u00fcdudsuzdur. L\u00fctfi Zad\u0259nin m\u0259ntiqi d\u00fcnyan\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00e7alarlar\u0131 il\u0259 qavrama\u011fa imkan verir. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, o, h\u00fcdudsuzlu\u011fun riyaziyyat\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015f, onun r\u0259ngar\u0259ngliyini a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 bu n\u0259z\u0259riyy\u0259 iqtisadiyyat, psixologiya, dil\u00e7ilik, siyas\u0259t, f\u0259ls\u0259f\u0259, sosiologiya, dini m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r, m\u00fcnaqi\u015f\u0259 v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rind\u0259 geni\u015f istifad\u0259 olunmu\u015fdur. M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r, alimin m\u0259ntiqi v\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259si il\u0259 h\u0259qiq\u0259t\u0259n insan\u0131n h\u0259yata dair f\u0259ls\u0259fi bax\u0131\u015flar\u0131nda oldu\u011fu kimi elm d\u00fcnyas\u0131nda da bir inqilab etdiyini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrl\u0259r. H\u0259myerlimizin fikrinc\u0259, Az\u0259rbaycan qan\u0131 ona \u0259zm v\u0259 m\u00f6hk\u0259mlik vermi\u015f, m\u00fcbahis\u0259d\u0259n qorxmama\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259tmi\u015fdi. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, o, d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259krarlayaraq &#8220;bu da m\u0259nim xarakterimin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r&#8221; fikrini s\u00f6yl\u0259y\u0259rdi.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259nin t\u0259klif etdiyi &#8220;qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq&#8221; riyaziyyatla insanlar\u0131n intuitiv \u00fcnsiyy\u0259t t\u0259rzi aras\u0131ndak\u0131 bo\u015flu\u011fu aradan qald\u0131rmaq, insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259si v\u0259 d\u00fcnya il\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259 qurmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn iddial\u0131 bir c\u0259hd idi. O, insan istedadlar\u0131n\u0131 t\u0259qlid ed\u0259 v\u0259 qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nliyi aradan qald\u0131ra bil\u0259c\u0259k riyazi bir struktur t\u0259qdim etmi\u015fdi. Real d\u00fcnya anlay\u0131\u015flar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259rt s\u0259rh\u0259dl\u0259r qoymaq \u0259v\u0259zin\u0259, s\u0259rh\u0259dl\u0259ri &#8220;qeyri-s\u0259lis&#8221; etmi\u015fdi. Almaniyan\u0131n Yena Universitetinin professoru, qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiql\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan v\u0259 son ill\u0259r \u0259rzind\u0259 L\u00fctfi Zad\u0259 il\u0259 birg\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan Rudolf Zayzing alimin n\u0259z\u0259riyy\u0259sini qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259r\u0259k &#8220;bu, n\u0259z\u0259riyy\u0259 il\u0259 reall\u0131q aras\u0131nda bir k\u00f6rp\u00fcd\u00fcr&#8221; demi\u015fdi.<\/p>\n<p>Berkli Universitetinin f\u0259xri professoru Elayc Polak verdiyi m\u00fcsahib\u0259d\u0259 L\u00fctfi Zad\u0259nin &#8220;Qeyri-s\u0259lis \u00e7oxluqlar&#8221; n\u0259z\u0259riyy\u0259si fikrinin onlar\u0131n universitet \u015f\u0259h\u0259rciyind\u0259 g\u0259zintisi zaman\u0131 yaranmas\u0131n\u0131 xat\u0131rlay\u0131rd\u0131. Professorun insanlar\u0131n dayanacaqda avtomobill\u0259rini saxlayark\u0259n onlar\u0131n intuitiv olaraq\u00a0 ma\u015f\u0131nlar\u0131n t\u0259k\u0259rl\u0259rini \u0259vv\u0259l biraz sola, sonra is\u0259 sa\u011fa \u00e7evirdikl\u0259rin\u0259 diqq\u0259t yetirmi\u015fdi. Qeyri-s\u0259lis \u00e7oxluqlar\u0131n riyazi aparat\u0131 birm\u0259nal\u0131 s\u0259rh\u0259dl\u0259ri olmayan h\u0259r hans\u0131 bir konsepsiyan\u0131n t\u0259yinind\u0259\u00a0 istifad\u0259 etm\u0259k c\u0259hdi olaraq meydana g\u0259lmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Qeyri-s\u0259lis \u00e7oxluqlar ideyas\u0131 L\u00fctfi Zad\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn sad\u0259 v\u0259 c\u0259lbedici g\u00f6r\u00fcn\u00fcrd\u00fc. \u018fslind\u0259, o, uzun ill\u0259r obyektl\u0259ri kateqoriyalara g\u00f6r\u0259 t\u0259snif etm\u0259k problemi v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 yaranan sinifl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 d\u0259qiq olmayan s\u0259rh\u0259dl\u0259rl\u0259 maraqlan\u0131rd\u0131 v\u0259 sonra, 1964-c\u00fc ilin pay\u0131z\u0131nda Berkli Universitetind\u0259 oxudu\u011fu m\u00fchazir\u0259d\u0259 bu ideyan\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 inki\u015faf etdirmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Professor L\u00fctfi Zad\u0259 v\u0259 bir \u00e7ox aliml\u0259r qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiqi g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 s\u00fcni intellektin yarad\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir vasit\u0259 kimi g\u00f6r\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Berkli Universitetind\u0259n olan b\u0259zi h\u0259mkarlar\u0131 bu metodlar\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r effektiv olaca\u011f\u0131na \u015f\u00fcbh\u0259 il\u0259 yana\u015fsalar da, o, \u00f6z fikirl\u0259rin\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 sadiq qalm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Uzun ill\u0259r L\u00fctfi Zad\u0259 il\u0259 birg\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan, Berkli Universitetinin professoru St\u00fcart Rassel s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi: &#8220;L\u00fctfi Zad\u0259 t\u0259nqidl\u0259ri h\u0259mi\u015f\u0259 bir iltifat kimi q\u0259bul edirdi. Bu da insanlar\u0131n onun n\u0259 dem\u0259k ist\u0259diyini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckl\u0259ri anlam\u0131na g\u0259lirdi&#8221;.<\/p>\n<p>&#8220;Qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq&#8221; adl\u0131 elmi konsepsiyas\u0131n\u0131 t\u0259qdim ed\u0259rk\u0259n L\u00fctfi Zad\u0259 s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi: &#8220;Bunun vacib olaca\u011f\u0131n\u0131 bilirdim, ancaq d\u00fcnya miqyas\u0131nda bir hadis\u0259 olaca\u011f\u0131n\u0131 x\u0259yal etmirdim&#8221;. Zad\u0259nin k\u0259\u015ffi elm v\u0259 texnikan\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015f, elmd\u0259 v\u0259 insanlar\u0131n f\u0259ls\u0259fi bax\u0131\u015flar\u0131nda yeni bir istiqam\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259min yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Onun qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259si riyaziyyat\u0131n, kibernetikan\u0131n, informatika v\u0259 hesablama texnologiyas\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 tarixind\u0259 yeni bir d\u00f6vr a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r. Bu n\u0259z\u0259riyy\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada elm\u0259, texnika v\u0259 texnologiyaya geni\u015f n\u00fcfuz etmi\u015fdir. Paltaryuyan ma\u015f\u0131nlardan tutmu\u015f avtomat s\u00fcr\u00fcc\u00fcy\u0259 kimi y\u00fczl\u0259rl\u0259, minl\u0259rl\u0259 sistemd\u0259, qur\u011fuda \u00f6z t\u0259tbiqini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259, h\u0259min n\u0259z\u0259riyy\u0259nin \u0259m\u0259li g\u00fcc\u00fc onun m\u00fcc\u0259rr\u0259d mahiyy\u0259tini \u00fcst\u0259l\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>Alimin inqilabi qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259si g\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 General Motors, General Elestric, Motorola, Kodak, Fuji, Dupont, Canon, Sanyo, Mitsubishi, Matsusita, Sharp, Toshiba, Sony, Daewoo, Nissan, Panasonic, Honda kimi d\u00fcnya n\u0259h\u0259ngl\u0259rinin foto v\u0259 videokameralar, paltaryuyan ma\u015f\u0131nlar, tozsoranlar, vakuum kimy\u0259vi t\u0259mizl\u0259yicil\u0259rin istehsal\u0131nda, n\u0259qliyyat vasit\u0259l\u0259rinin, s\u0259naye prosesl\u0259rinin idar\u0259 olunmas\u0131nda geni\u015f istifad\u0259 edilir. Danimarkada qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq \u0259sas\u0131nda i\u015fl\u0259y\u0259n y\u00fcks\u0259k sement sobalar\u0131 istehsal olunur.<\/p>\n<p>Qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq siyas\u0259t v\u0259 iqtisadiyyatda aktiv \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 olunur. Neft emal\u0131 v\u0259 dig\u0259r iqtisadi v\u0259 texniki sisteml\u0259rd\u0259 qeyri-s\u0259lis sabitlik n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin t\u0259tbiq edilm\u0259si, h\u0259tta d\u00fcnya bazar\u0131ndak\u0131 neft qiym\u0259tl\u0259rini proqnozla\u015fd\u0131ra bil\u0259r.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, L\u00fctfi Zad\u0259 1989-cu ild\u0259 s\u0259nayed\u0259ki qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin u\u011furlar\u0131na g\u00f6r\u0259 yapon aliml\u0259rin\u0259 veril\u0259n \u0259n y\u00fcks\u0259k &#8220;Honda&#8221;, 1996-c\u0131 ild\u0259 is\u0259 &#8220;Okava&#8221; m\u00fckafatlar\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. O, 1991-ci ild\u0259 Berkli Universitetinin \u00f6m\u00fcrl\u00fck professoru se\u00e7il\u0259n yegan\u0259 \u015f\u0259xsdir. 1992-ci ild\u0259 Beyn\u0259lxalq Robot v\u0259 \u0130stehsalat Simpoziumu (\u0130SAAM) \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 L\u00fctfi Zad\u0259 &#8220;Qeyri-s\u0259lis M\u0259ntiqin Atas\u0131&#8221; ad\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>O, NASA\u00a0 v\u0259 NATO-nun apar\u0131c\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rind\u0259n biri idi. L\u00fctfi Zad\u0259nin m\u0259\u015fhur v\u0259ziyy\u0259tl\u0259r f\u0259zas\u0131, dinamik sisteml\u0259rin idar\u0259 v\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunma n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259ri m\u00fcasir idar\u0259etm\u0259 elminin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. AB\u015e-\u0131n Milli Kosmik T\u0259dqiqatlar M\u0259rk\u0259zi (NASA) bu n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda idar\u0259etm\u0259 sisteml\u0259rini t\u0259dqiq edir, layih\u0259l\u0259ndirir v\u0259 t\u0259tbiq edir.<\/p>\n<p>Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Berkli \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 &#8220;\u0130nstitute Zadeh-Z\u0130FT&#8221; \u0130nformasiya Texnologiyalar\u0131 \u0130nstitutuna da r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015fdir. M\u0259lumat \u00fc\u00e7\u00fcn bildir\u0259k ki, L\u00fctfi Zad\u0259 alman alimi Maks Plankdan sonra d\u00fcnyada ikinci alimdir ki, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn, h\u0259m d\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131yan elmi m\u0259rk\u0259z m\u00f6vcud idi. O, Yum\u015faq Hesablamalar \u00fczr\u0259 Berkli T\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn\u00fcn r\u0259hb\u0259ri, Amerikadak\u0131 Az\u0259rbaycan diaspor t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n f\u0259xri s\u0259dri, Amerika Elminin \u0130nki\u015faf\u0131 D\u0259rn\u0259yi, Hesablama Ma\u015f\u0131nlar\u0131 D\u0259rn\u0259yi, Amerika S\u00fcni \u0130ntellekt Birliyi, Beyn\u0259lxalq Qeyri-s\u0259lis Sisteml\u0259r Birliyi, Avstriya Kibernetika T\u0259dqiqatlar C\u0259miyy\u0259tinin \u00fczv\u00fc olmu\u015fdu.<\/p>\n<p>M\u0259hsuldar t\u0259dqiqatlar\u0131na g\u00f6r\u0259, L\u00fctfi Zad\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 milli v\u0259 beyn\u0259lxalq m\u00fckafatlara layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>D\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259tli alim \u0130EEE Educational medal\u0131 (1973), \u0130EEE Centennial medal\u0131 (1984), Honda m\u00fckafat\u0131 (1989), Berkeley Citation (1991), \u0130EEE Ri\u015fard Hamming medal\u0131 (1992), Rufus Oldenburger medal\u0131 (1993), \u0130EEE F\u0259xri medal\u0131 (1995), Bolzano medal\u0131 (1997), Edvard Feigenbaum medal\u0131 (1998), \u0130EEE Milenium medal\u0131 (2000), V.Kaufman m\u00fckafat\u0131 v\u0259 g\u0131z\u0131l medal\u0131 (2004), Egleston medal\u0131 (2007), Franklin medal\u0131 (2009) v\u0259 s. il\u0259 t\u0259ltif olunmu\u015fdu.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131 oldu\u011funu f\u0259xrl\u0259 bildir\u0259n v\u0259 \u00fcr\u0259yi daim do\u011fma V\u0259t\u0259ni il\u0259 birg\u0259 d\u00f6y\u00fcn\u0259n L\u00fctfi Zad\u0259 elm v\u0259 texnologiyalar\u0131n inki\u015faf\u0131nda, el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259raras\u0131 dialoqun qurulmas\u0131nda misilsiz xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 2011-ci ild\u0259 90 illik yubileyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin S\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 &#8220;Dostluq&#8221; ordeni il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdi. 2016-c\u0131 ild\u0259 Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na q\u0131z\u0131l medala layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259 d\u00fcnyan\u0131n 25 \u00f6lk\u0259sinin n\u00fcfuzlu universitetl\u0259rinin f\u0259xri doktoru ad\u0131na\u00a0 layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, h\u0259m\u00e7inin, Koreya, Bolqar\u0131stan, Pol\u015fa, Finlandiya, Az\u0259rbaycan, Rusiya v\u0259 AB\u015e akademiyalar\u0131n\u0131n f\u0259xri \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Professor L\u00fctfi Zad\u0259 200-d\u0259n \u00e7ox elmi m\u0259qal\u0259nin m\u00fc\u0259llifi, 70-d\u0259n \u00e7ox elmi jurnal\u0131n redaksiya hey\u0259tinin \u00fczv\u00fc olmu\u015f, 50-d\u0259n \u00e7ox doktorant haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259li 25-\u0259 yax\u0131n elmi jurnal n\u0259\u015fr olunur. Qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiql\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259r il h\u0259min jurnallarda minl\u0259rl\u0259 m\u0259qal\u0259 d\u0259rc olunur. Son ill\u0259rd\u0259 qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 \u0259saslanan 1300-d\u0259n \u00e7ox patent AB\u015e, Yaponiya v\u0259 Avropada istehsalata t\u0259tbiq edilmi\u015fdir. Yaponiyada aliml\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n s\u00fcni intellekt\u0259 malik olan ilk &#8220;Alter&#8221; robotu haz\u0131rlan\u0131b v\u0259 Tokiodak\u0131 Beyn\u0259lxalq Elm Muzeyind\u0259 s\u0259rgil\u0259nmi\u015fdir.<\/p>\n<p>L.Zad\u0259 eyni zamanda, &#8220;T\u0259\u0259ss\u00fcratlar n\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221;, &#8220;Sisteml\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221;, &#8220;S\u00f6zl\u0259 hesablama n\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221;, &#8220;Optimal s\u00fczg\u0259cl\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221;, &#8220;Yum\u015faq\u00a0 hesablamalar n\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221; kimi d\u00fcnya elminin inki\u015faf\u0131nda, onun yeni \u0259saslar\u00a0 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015f elmi k\u0259\u015ffl\u0259rin m\u00fc\u0259llifidir. Onun haqq\u0131nda\u00a0 &#8220;M\u00fcasir elmin korifeyi&#8221;, &#8220;D\u00fcnya dahil\u0259rsiz ya\u015faya bilmir&#8221; adl\u0131 kitablar yaz\u0131lm\u0131\u015f, &#8220;Uzaq v\u0259 yax\u0131n L\u00fctfi Zad\u0259&#8221; s\u0259n\u0259dli filmi \u00e7\u0259kilmi\u015f, L\u00fctfi Zad\u0259 irsi v\u0259 S\u00fcni \u0130ntellekt Assosiasiyas\u0131, L\u00fctfi Zad\u0259 ad\u0131na Beyn\u0259lxalq M\u00fcasir Elml\u0259r Akademiyas\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259nin yaratd\u0131\u011f\u0131 elmi m\u0259kt\u0259bl\u0259r v\u0259 laboratoriyalar 1966-c\u0131 ild\u0259n\u00a0 \u0130ngilt\u0259r\u0259, Almaniya, Yaponiya v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259 d\u00fcnya miqyas\u0131nda \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 \u0259n \u00e7ox istinad olunan aliml\u0259rd\u0259ndir.<\/p>\n<p>\u201cGoogle Scholar\u201dda\u00a0 2011-ci il noyabr tarixin\u0259 olan m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, onun \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 88,7 min istinad edilmi\u015f, bunlardan 26 mini &#8220;\u0130nformation and Control&#8221; jurnal\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f qeyri-s\u0259lis \u00e7oxluqlar haqq\u0131nda ilk m\u0259qal\u0259sin\u0259dir. 2017-ci ilin\u00a0 oktyabr ay\u0131nda is\u0259 Scopus, L\u00fctfi Zad\u0259nin 1950-1956-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f 20 \u0259s\u0259rin\u0259 istinad ed\u0259n 482 akademik m\u0259qal\u0259 v\u0259 1957-ci ild\u0259n bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r n\u0259\u015fr olunmu\u015f 179 \u0259s\u0259rin\u0259 istinad ed\u0259n 53708 akademik m\u0259qal\u0259 g\u00f6st\u0259rir, bunlardan 36165-i 1965-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f qeyri-s\u0259lis \u00e7oxluqlar haqq\u0131nda m\u0259qal\u0259y\u0259 aiddir. Bu g\u00fcn\u0259 olan m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, \u201cGoogle Scholar\u201dda\u00a0 L\u00fctfi Zad\u0259nin elmi \u0259s\u0259rl\u0259rin\u0259 267783 istinad olunmu\u015f, bunlardan 14 298-i 2020-ci il\u0259, 1 242-si 2021-ci il\u0259 aiddir. Alimin Hir\u015f indeksi 115-\u0259 b\u0259rab\u0259rdir.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn qeyri-s\u0259lis \u00e7oxluqlar n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u00fcnya miqyas\u0131nda b\u00f6y\u00fck \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015fd\u0131r. O, daimi i\u015fi yeri il\u0259 yana\u015f\u0131, Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutunda, Stenford Universitetind\u0259, elmi-t\u0259dqiqat laboratoriyas\u0131nda (San-Xose) d\u0259v\u0259tli professor kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir, Fransa, \u0130ngilt\u0259r\u0259, Kanada, Yaponiya, Braziliya, Sinqapur, Almaniya, \u00c7in, \u0130taliya, \u0130spaniya, Hindistan, Macar\u0131stan, Yuqoslaviya, T\u00fcrkiy\u0259, Pol\u015fa, Avstriya, \u0130sve\u00e7, \u0130sve\u00e7r\u0259, Rum\u0131niya, Portuqaliya, S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan v\u0259 s. \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fchazir\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259 asanl\u0131qla \u00fcnsiyy\u0259t quran v\u0259 tamamil\u0259 demokratik bir insan idi. O, k\u00fcbar davran\u0131\u015flar\u0131, n\u0259zak\u0259ti, xeyirxahl\u0131\u011f\u0131, h\u0259ssasl\u0131\u011f\u0131, sakitliyi v\u0259 sa\u011flam d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si il\u0259 se\u00e7ilirdi. Daxili al\u0259mini \u0259ks etdir\u0259n d\u0259rin biliy\u0259 sahib olan L\u00fctfi Zad\u0259 intuitiv, yarad\u0131c\u0131, h\u0259yat\u0131n\u0131n h\u0259r d\u0259qiq\u0259sind\u0259n s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan, ail\u0259nin sabitliyin\u0259, ad\u0259t v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259y\u0259r ver\u0259n bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t idi.\u00a0 Fotoportretl\u0259r\u0259 olan mara\u011f\u0131 onun n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 inc\u0259 t\u0259bi\u0259t\u0259 sahib bir insan oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. L\u00fctfi Zad\u0259, insan ruhunun \u00f6z\u0259llikl\u0259rinin t\u0259zah\u00fcr etdiyi an\u0131 &#8220;tutma\u011f\u0131&#8221; bacar\u0131rd\u0131 v\u0259 foto\u015f\u0259kild\u0259 t\u0259c\u0259ss\u00fcm olunan \u015f\u0259xsin xarakterini an\u0131nda\u00a0 g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olurdu.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k h\u0259yat yolda\u015f\u0131 Fanya Zand il\u0259 Tehranda tan\u0131\u015f olmu\u015f v\u0259 1946-c\u0131 ild\u0259 evl\u0259ndikd\u0259n sonra ona Fey dey\u0259r\u0259k m\u00fcraci\u0259t edirdi. L\u00fctfi Zad\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 dey\u0259rdi: &#8220;M\u0259nim h\u0259yat\u0131mda iki sevdiyim qad\u0131n var &#8211; bunlar Fey v\u0259 elmdir&#8221;. Fey \u00e7ox g\u00f6z\u0259l bir qad\u0131n idi. L\u00fctfi Zad\u0259 onun ya\u011fl\u0131 boya il\u0259 portretini sifari\u015f etmi\u015fdi. Daha sonra Berkli Fak\u00fclt\u0259 Klubunun t\u0259\u015fkil etdiyi s\u0259rgid\u0259 portreti t\u0259qdim etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Fey Zad\u0259 1998-ci ild\u0259 L\u00fctfi Zad\u0259nin h\u0259yat\u0131na h\u0259sr olunmu\u015f &#8220;Qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiqin atas\u0131 il\u0259 m\u0259nim h\u0259yat\u0131m v\u0259 s\u0259yah\u0259tl\u0259r&#8221; (My Life and Travels with the Father of\u00a0 Fuzzy Logic)\u00a0 adl\u0131 kitab n\u0259\u015fr etdirir. Kitabda L\u00fctfi Zad\u0259nin h\u0259yat yolda\u015f\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 ke\u00e7dikl\u0259ri h\u0259yat v\u0259 s\u0259yah\u0259tl\u0259r haqq\u0131nda \u00e7ox maraql\u0131 xatir\u0259l\u0259r yer al\u0131b, bunlar\u0131n \u00e7oxu Zad\u0259nin beyn\u0259lxalq konfranslarda i\u015ftirak\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. Bu kitab d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u00fcn g\u00f6rk\u0259mli aliminin \u015f\u0259xsi h\u0259yat\u0131n\u0131n canl\u0131 bir m\u0259nz\u0259r\u0259sini t\u0259qdim edir. Kitabda L\u00fctfi Zad\u0259nin m\u0259n\u0259vi keyfiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n, \u015f\u0259xsi\u00a0 h\u0259yat\u0131ndan geni\u015f b\u0259hs olunur. Oxucular burada z\u0259man\u0259mizin \u0259n b\u00f6y\u00fck elm d\u00fchalar\u0131ndan olan L\u00fctfi Zad\u0259 haqq\u0131nda geni\u015f m\u0259lumat v\u0259 &#8220;L\u00fctfi Zad\u0259 kimdir?&#8221; sual\u0131na cavab ala bil\u0259rl\u0259r. X\u00fcsusil\u0259, oxucu Zad\u0259nin foto\u015f\u0259kill\u0259rl\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r ciddi maraqland\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u015fkar ed\u0259 bil\u0259r. Qeyd ed\u0259k ki, 60-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 AB\u015e-da n\u0259\u015fr olunan kitab\u0131n\u0131n \u00fcz qab\u0131\u011f\u0131na qoyulmu\u015f Kerenskinin portreti L\u00fctfi Zad\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7\u0259kilmi\u015fdir.\u00a0 \u00dcmumilikd\u0259 is\u0259, Rostropovi\u00e7, Qalina Vi\u015fnevskaya, Svyatoslav Rixter, h\u0259m\u00e7inin, AB\u015e-\u0131n sabiq prezidentl\u0259ri Nikson v\u0259 Trumen kimi 50-y\u0259 yax\u0131n tan\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259xsin \u015f\u0259klini \u00e7\u0259km\u0259k ona n\u0259sib olub.<\/p>\n<p>B\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf\u0131n\u0131n informasiya kommunikasiya texnologiyalar\u0131 sah\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131na \u0259min olan L\u00fctfi Zad\u0259 Az\u0259rbaycanda elm v\u0259 texnologiyalar\u0131n inki\u015faf\u0131, g\u0259nc m\u00fch\u0259ndisl\u0259rin v\u0259 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n formala\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcasir t\u0259dqiqat m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 arzu edirdi. &#8220;Elml\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan insanlara qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rilm\u0259lidir. Onlar adi adamlar deyil. Mill\u0259tin inki\u015faf\u0131 bir \u00e7ox hallarda h\u0259min insanlardan as\u0131l\u0131d\u0131r&#8221; (L\u00fctfi Zad\u0259). O, \u00f6z m\u00fcsahib\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 elm v\u0259 texnologiyalar\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck potensial\u0131n oldu\u011funu bildirmi\u015fdi.<\/p>\n<p>&#8220;Az\u0259rbaycan m\u0259nim do\u011fma V\u0259t\u0259nimdir. M\u0259n h\u0259mi\u015f\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n u\u011furlu\u00a0 g\u0259l\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 at\u0131lan h\u0259r bir add\u0131m m\u0259ni sevindir\u0259c\u0259k&#8221;\u00a0 (L\u00fctfi Zad\u0259).<\/p>\n<p>Alim v\u0259t\u0259nini t\u0259rk etdikd\u0259n sonra Az\u0259rbaycana c\u0259mi iki d\u0259f\u0259 s\u0259f\u0259r etmi\u015fdi. \u0130lk olaraq L\u00fctfi Zad\u0259 Bak\u0131ya 1965-ci ild\u0259 birg\u00fcnl\u00fck s\u0259f\u0259r etmi\u015f, ikinci d\u0259f\u0259 is\u0259 2008-ci ilin noyabr\u0131nda &#8220;BakuTel&#8221; Beyn\u0259lxalq telekommunikasiya v\u0259 informasiya\u00a0 texnologiyalar\u0131 s\u0259rgi v\u0259 konfrans\u0131nda i\u015ftirak etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259lmi\u015fdi. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259 2017-ci ild\u0259 o, \u0259b\u0259di olaraq v\u0259t\u0259nin\u0259 d\u00f6n\u00fcr. Alim 6 sentyabr 2017-ci ild\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir v\u0259 29 sentyabrda Birinci F\u0259xri Xiyabanda d\u0259fn edilir. \u00d6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n bir ay \u0259vv\u0259l L\u00fctfi Zad\u0259 m\u00fcs\u0259lman ad\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 v\u0259t\u0259nind\u0259 d\u0259fn olunmas\u0131n\u0131 xahi\u015f ed\u0259n bir m\u0259ktubla Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin Administrasiyas\u0131na m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdi. Onun bu ist\u0259yi yerin\u0259 yetirilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Elm v\u0259 texnologiyalar\u0131n inki\u015faf\u0131na misilsiz t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015f m\u0259\u015fhur alim L\u00fctfi Zad\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 olmas\u0131 il\u0259 q\u00fcrur duyub, onun \u00fcr\u0259yi daim do\u011fma V\u0259t\u0259ni il\u0259 d\u00f6y\u00fcn\u00fcb. O yaz\u0131rd\u0131: &#8220;&#8230;V\u0259t\u0259nimin o\u011flu kimi q\u0259bul edilm\u0259yim h\u0259yat\u0131m\u0131n m\u0259\u011fzi v\u0259 \u015f\u0259r\u0259fimdir. Bak\u0131 v\u0259 xalq\u0131m q\u0259lbimin qaynar gu\u015f\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 \u0259b\u0259di yer tutub&#8221;.<\/p>\n<p>N\u0259 q\u0259d\u0259r iddial\u0131 s\u0259sl\u0259ns\u0259 d\u0259, Az\u0259rbaycan L\u00fctfi Zad\u0259 kimi bir \u00f6vlad\u0131n\u0131n olmas\u0131 il\u0259 f\u0259xr edir.<\/p>\n<p>L\u00fctfi Zad\u0259 d\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 V\u0259t\u0259nini, xalq\u0131n\u0131 \u00e7ox sevirdi.\u00a0 &#8220;He\u00e7 zaman az\u0259rbaycanl\u0131 oldu\u011fumu gizl\u0259tm\u0259mi\u015f\u0259m, \u0259ksin\u0259, bununla q\u00fcrur duymu\u015fam&#8221; dem\u0259kl\u0259 bir daha mill\u0259tin\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu n\u00fcmayi\u015f etdirib.<\/p>\n<p>Fenomenal elmi t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc il\u0259 se\u00e7il\u0259n, ad\u0131 elm tarixin\u0259 q\u0131z\u0131l h\u0259rfl\u0259rl\u0259 h\u0259kk olunan, d\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259tli az\u0259rbaycanl\u0131 alim v\u0259 b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259t L\u00fctfi Zad\u0259nin \u0259ziz xatir\u0259si onu tan\u0131yanlar\u0131n q\u0259lbind\u0259 h\u0259r zaman ya\u015fayacaq!<\/p>\n<p><strong>Misir M\u018fRDANOV<br \/>\nAMEA-n\u0131n m\u00fcxbir \u00fczv\u00fc, fizika-riyaziyyat elml\u0259ri doktoru, professor<br \/>\nAynur H\u018fS\u018fNOVA<br \/>\nriyaziyyat \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent<\/strong><\/p>\n<p>\u00a9 M\u0259nb\u0259: www.525.az<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>L\u00fctfi Zad\u0259nin anadan olmas\u0131n\u0131n 100-c\u00fc ild\u00f6n\u00fcm\u00fcn\u0259 h\u0259sr olunur\u00a0 XXI \u0259srin \u0259sas inki\u015faf f\u0259ls\u0259f\u0259si bilikdir. Kim biliy\u0259 sahib olacaqsa, o, daha g\u00fccl\u00fc olacaq. G\u00fccl\u00fc olan is\u0259 h\u0259r zaman qalibdir. L\u00fctfi Zad\u0259 2021-ci il fevral ay\u0131n\u0131n 4-d\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131ndan biri, AB\u015e-\u0131n Kaliforniya Universitetinin f\u0259xri professoru, qeyri-s\u0259lis m\u0259ntiq n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin banisi, Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n f\u0259xri \u00fczv\u00fc, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":34070,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/34217"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=34217"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/34217\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":34221,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/34217\/revisions\/34221"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/34070"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=34217"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=34217"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=34217"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}