{"id":34458,"date":"2021-02-19T11:07:56","date_gmt":"2021-02-19T07:07:56","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=34458"},"modified":"2021-02-19T11:07:58","modified_gmt":"2021-02-19T07:07:58","slug":"savadsiz-ana-onun-dogum-tarixini-bilmirdi-v%c9%99-o-19-yasinda-avropanin-%c9%99n-yaxsi-riyaziyyatcisi-oldu-karl-fridrix-qauss","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2021\/02\/19\/savadsiz-ana-onun-dogum-tarixini-bilmirdi-v%c9%99-o-19-yasinda-avropanin-%c9%99n-yaxsi-riyaziyyatcisi-oldu-karl-fridrix-qauss\/","title":{"rendered":"Savads\u0131z ana onun do\u011fum tarixini bilmirdi v\u0259 o, 19 ya\u015f\u0131nda Avropan\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 riyaziyyat\u00e7\u0131s\u0131 oldu. Karl Fridrix Qauss"},"content":{"rendered":"<p>M\u00fcasirl\u0259ri onu \u201cRiyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131n \u015fah\u0131\u201d adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar Yohann Karl Fridrix Gauss (1777 &#8211; 1855) b\u00fct\u00fcn zamanlar\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131ndan biri hesab olunur. H\u0259l\u0259 u\u015faq ik\u0259n fitri istedad\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc biruz\u0259 verir, ki\u00e7ik ya\u015flar\u0131ndan o, oxumaq v\u0259 sayma\u011f\u0131 bacarmaqla, atas\u0131na m\u00fch\u0259ndislik\u00a0 i\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 k\u00f6m\u0259k edirdi.<\/p>\n<p>Karl Qauss t\u0259hsilini Braun\u015fveyq Kollecind\u0259 alm\u0131\u015f, daha sonra G\u00f6ttinqen Universitetind\u0259 bilikl\u0259rini daha da\u00a0 d\u0259rinl\u0259\u015fdirmi\u015fdir.\u00a0 Bel\u0259likl\u0259, 19 ya\u015fl\u0131\u00a0 g\u0259nc art\u0131q \u00f6z d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn\u00a0 \u0259n yax\u015f\u0131\u00a0 riyaziyyat\u00e7\u0131s\u0131 kimi f\u0259rql\u0259nirdi.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/wikipedia.anarim.az\/?q=G%C3%B6ttingen_Universiteti\">G\u00f6ttingen Universitetind\u0259<\/a>\u00a0oxudu\u011fu m\u00fcdd\u0259td\u0259 riyaziyyata aid ciddi t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri aparm\u0131\u015f v\u0259 universiteti qurtarark\u0259n &#8220;\u018fd\u0259di t\u0259dqiqatlar&#8221; adl\u0131 \u0259s\u0259rini yazm\u0131\u015fd\u0131r. Bu \u0259s\u0259rd\u0259 kvadratik \u00e7\u0131x\u0131q n\u0259z\u0259riyy\u0259si, kvadratik formalar\u0131n q\u0131sa ifad\u0259si, n-d\u0259r\u0259c\u0259li t\u0259nlikl\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259si \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Qauss da ba\u015fqa aliml\u0259r kimi paralel x\u0259tl\u0259rl\u0259 maraqlanm\u0131\u015fd\u0131. O,\u00a0<a href=\"https:\/\/wikipedia.anarim.az\/?q=XVIII_%C9%99sr\">XVIII \u0259srin<\/a>\u00a0sonunda Evklid h\u0259nd\u0259s\u0259sind\u0259n f\u0259rqli ba\u015fqa h\u0259nd\u0259s\u0259l\u0259rin olmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lmi\u015fdir. Qauss bu sah\u0259d\u0259 xeyli t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri apararaq varl\u0131\u011f\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan h\u0259nd\u0259s\u0259ni qeyri-evklid h\u0259nd\u0259s\u0259si adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. \u018fd\u0259dl\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259si, riyaz\u0131 analiz, differensial h\u0259nd\u0259s\u0259, geodeziya, elektrostatika, astronomiya v\u0259 optika elml\u0259rin\u0259 misilsiz t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>Riyaziyyat v\u0259 astronomiyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sah\u0259l\u0259rin\u0259 dair \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u00fc\u0259llifi olan, p\u0259rgar v\u0259 x\u0259tke\u015fin k\u00f6m\u0259yil\u0259 d\u00fczg\u00fcn 17 bucaql\u0131n\u0131 quran Qauss v\u0259fat\u0131ndan sonra heyk\u0259linin d\u0259 17 bucaql\u0131 postament \u00fcz\u0259rind\u0259 qoyulmas\u0131n\u0131 v\u0259siyy\u0259t edib.<\/p>\n<p>Karl Qauss h\u0259qiq\u0259t\u0259n riyazi qabiliyy\u0259tl\u0259r\u0259 malik idi. O, \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna q\u0259d\u0259r hesablamalar\u0131n \u00e7ox hiss\u0259sini, v\u0259rdi\u015f etdiyi kimi, beynind\u0259 apar\u0131rd\u0131. Anas\u0131 savads\u0131zl\u0131\u011f\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n o\u011flunun do\u011fum tarixini yazmam\u0131\u015f, yaln\u0131z \u00a0onun \u00a0Pasxadan 40 g\u00fcn sonra ke\u00e7iril\u0259n bayramdan, s\u0259kkiz g\u00fcn \u00f6nc\u0259 do\u011fuldu\u011funu xat\u0131rlayay\u0131r. Bunu bil\u0259n Qauss, do\u011fum g\u00fcn\u00fcn\u00fc \u00f6z\u00fc hesablayaraq tapa bildi\u015fdi.<\/p>\n<p>Riyaziyyatdan \u0259lav\u0259, Qaussun dil bilgisi \u00e7ox g\u00fccl\u00fc idi bel\u0259 ki, o bir ne\u00e7\u0259 dili m\u00fck\u0259mm\u0259l bilm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, Loba\u00e7evskinin \u0259s\u0259rl\u0259rini daha d\u0259rind\u0259n t\u0259dqiq etm\u0259k\u00a0\u00a0 \u00fc\u00e7\u00fcn 62 ya\u015f\u0131nda rus dilini d\u0259 \u00f6yr\u0259nir.<\/p>\n<p>Qaussun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n h\u0259r g\u00fcn istifad\u0259 edirik \u2013 bunlar\u0131 saymaqla bitm\u0259z. M\u0259s\u0259l\u0259n: saniy\u0259ni zaman vahidi, qram\u0131 k\u00fctl\u0259 vahidi v\u0259 santimetri uzunluq vahidi kimi q\u0259bul etm\u0259yimiz m\u0259hz\u00a0 Qaussun say\u0259sind\u0259dir. \u00dcst\u0259lik, Qauss teleqraf\u0131 ilk k\u0259\u015ff ed\u0259nl\u0259rd\u0259ndir.<\/p>\n<p>Alim, Almaniya v\u0259 riyaziyyat tarixind\u0259 \u0259n parlaq \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rd\u0259ndir, Qaussun xatir\u0259si yaln\u0131z \u00a0abid\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirilm\u0259yib. Onun\u00a0 t\u0259sviri 10 alman markal\u0131 banknot \u00fcz\u0259rind\u0259 \u0259ks olunub. Aydak\u0131 kraterl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 alimin ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r.\u00a0 Yohann Karl Fridrix Qauss 23 fevral 1855-ci ild\u0259 78 ya\u015f\u0131nda\u00a0 v\u0259fat edib.<\/p>\n<p>\u00a9 M\u0259nb\u0259: www.zen.yandex.ru<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u00fcasirl\u0259ri onu \u201cRiyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131n \u015fah\u0131\u201d adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131lar Yohann Karl Fridrix Gauss (1777 &#8211; 1855) b\u00fct\u00fcn zamanlar\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131ndan biri hesab olunur. H\u0259l\u0259 u\u015faq ik\u0259n fitri istedad\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc biruz\u0259 verir, ki\u00e7ik ya\u015flar\u0131ndan o, oxumaq v\u0259 sayma\u011f\u0131 bacarmaqla, atas\u0131na m\u00fch\u0259ndislik\u00a0 i\u015fl\u0259rind\u0259 d\u0259 k\u00f6m\u0259k edirdi. Karl Qauss t\u0259hsilini Braun\u015fveyq Kollecind\u0259 alm\u0131\u015f, daha sonra G\u00f6ttinqen Universitetind\u0259 bilikl\u0259rini daha da\u00a0 d\u0259rinl\u0259\u015fdirmi\u015fdir.\u00a0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":34459,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/34458"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=34458"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/34458\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":34461,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/34458\/revisions\/34461"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/34459"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=34458"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=34458"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=34458"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}