{"id":35958,"date":"2021-05-18T03:01:39","date_gmt":"2021-05-17T23:01:39","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=35958"},"modified":"2021-05-18T03:06:12","modified_gmt":"2021-05-17T23:06:12","slug":"corc-bulun-riyazi-m%c9%99ntiqin-inkisafina-verdiyi-tohf%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2021\/05\/18\/corc-bulun-riyazi-m%c9%99ntiqin-inkisafina-verdiyi-tohf%c9%99\/","title":{"rendered":"Corc Bulun riyazi m\u0259ntiqin inki\u015faf\u0131na verdiyi t\u00f6hf\u0259"},"content":{"rendered":"<p>Bul m\u00fcst\u0259qil f\u0259nn kimi riyazi m\u0259ntiqin banisi hesab olunur.\u00a0 Onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00a0m\u0259ntiq \u00f6z \u0259lifbas\u0131n\u0131, qrammatikas\u0131n\u0131, orfoqrafiyas\u0131n\u0131 tap\u0131rd\u0131. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, riyazi m\u0259ntiqin ilkin hiss\u0259si \u201cm\u0259ntiq c\u0259bri\u201d v\u0259 ya \u201cBull c\u0259br\u201d i adlan\u0131r.<\/p>\n<p>1849-cu ild\u0259 \u00a0\u0130rlandiyan\u0131n Kork \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Kral Kolleci(haz\u0131rda Kork Kollec Univesiteti) \u00a0t\u0259sis olundu. Riyaziyyat\u00e7\u0131 h\u0259mkarlar\u0131n\u0131n t\u00f6vsiy\u0259si il\u0259 Corc kollecd\u0259 universitet t\u0259hsili olmamas\u0131na baxmayaraq \u00a0professor d\u0259r\u0259c\u0259si ald\u0131 v\u0259 \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna q\u0259d\u0259r burada \u00e7al\u0131\u015fd\u0131. Haz\u0131rda h\u0259min universitetd\u0259 C.Bulun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f kitabxana, \u0130nformatika T\u0259dqiqatlar \u00fczr\u0259 Bul M\u0259rk\u0259zi(Boole Centre for Research in \u0130nformatics) f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>\u0130\u015fl\u0259rind\u0259ki dahiliyi k\u0259\u015ff edildikc\u0259 Bula m\u00fcxt\u0259lif m\u00fckafatlar t\u0259qdim edilib. Dublin v\u0259 Oxford universitetl\u0259rind\u0259n f\u0259xri d\u0259r\u0259c\u0259 ald\u0131. 1844-c\u00fc ild\u0259 \u201cKral C\u0259miyy\u0259ti\u201dnin medal\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u00fcb. 1857-ci ild\u0259 Kral C\u0259miyy\u0259tin\u0259 \u00fczv q\u0259bul edildi. \u00a0Lakin gec ba\u015flayan karyeras\u0131 erk\u0259n sona \u00e7atd\u0131. 1864-c\u00fc ild\u0259 bir g\u00fcn evind\u0259n m\u0259kt\u0259b\u0259 q\u0259d\u0259r olan iki millik yolu \u00a0\u015fidd\u0259tli ya\u011f\u0131\u015f alt\u0131nda getm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qal\u0131r v\u0259 ya\u015f paltarlarla d\u0259rs ke\u00e7ir. Bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 soyuqlayaraq s\u0259t\u0259lc\u0259m x\u0259st\u0259liyin\u0259 tutulur. \u00a0Corc Bul 1864-ci il, dekabr\u0131n ay\u0131n\u0131n 8-d\u0259 \u00a0\u0130rlandiyan\u0131n Ballintempl q\u0259s\u0259b\u0259sind\u0259 v\u0259fat edib.<\/p>\n<p><strong>\u00a0 <\/strong>C.Bul frans\u0131z riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131 Pierre Simon Laplas v\u0259 Jozef Lui Laqranj\u0131n i\u015fl\u0259rini ara\u015fd\u0131r\u0131rd\u0131. Onlar\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259ri il\u0259 yax\u0131ndan tan\u0131\u015f olduqca ilk riyaziyyat m\u0259qal\u0259sinin t\u0259m\u0259lini meydana g\u0259tir\u0259c\u0259k \u00a0qeydl\u0259r \u00e7\u0131xar\u0131rd\u0131. O s\u0131rada yeni qurulmu\u015f olan &#8220;Kembric Riyaziyyat Jurnal\u0131&#8221; n\u0131n (Cambridge Mathematical Journal) redaktoru olan Dunkan Qreqori il\u0259 tan\u0131\u015f olur. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki,\u00a0Bulun diferensial t\u0259nlikl\u0259r\u0259, x\u0259tt transformasiyas\u0131n\u0131n c\u0259br probleml\u0259rin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f ilk elmi m\u0259qal\u0259si \u201cAnalitik d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259si \u00fczr\u0259 t\u0259dqiqat\u201d 1839-cu ild\u0259 \u201cKembric riyaziyyat jurnal\u0131\u201dnda \u00a0\u00e7ap olundu.<\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, Bulun \u201cF\u0259ls\u0259f\u0259 jurnal\u0131\u201dnda (Philosophical Magazine) 16 m\u0259qal\u0259si, f\u0259ls\u0259fi i\u015fl\u0259r (Philosophical Transactions) jurnal\u0131nda is\u0259 6 memuar\u0131 \u00e7ap olunub. Bundan \u0259lav\u0259 h\u0259min d\u00f6vr\u00fcn n\u00fcfuzlu m\u0259tbu orqanlar\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, \u00a0\u00abEdinburq Kral C\u0259miyy\u0259ti v\u0259 \u0130rlandiya Kral Akademiyas\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259ri\u00bb (Transactions of the Royal Society of Edinburgh and of the Royal Irish Academy), \u00abSankt Peterburq Akademiyas\u0131n\u0131n bulletenl\u0259ri\u00bb (Bulletin de l\u2019Acad\u00e9mie de St-P\u00e9tersbourg), \u201cT\u0259tbiqi riyaziyyat jurnal\u0131\u201d (Journal f\u00fcr die reine und angewandte Mathematik) n\u0259\u015frl\u0259ri il\u0259 m\u00fct\u0259madi olaraq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edib.<br \/>\nBul \u00fcmumilikd\u0259 50 m\u0259qal\u0259nin v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 monoqrafiyan\u0131n m\u00fc\u0259llifidir.<br \/>\nBulun \u00a0riyazi \u00a0t\u0259dqiqatlar\u0131\u00a0 analizin v\u0259 \u00a0\u00a0differensial t\u0259nlikl\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin \u00a0operator \u00a0metodlar\u0131n\u0131n\u00a0 \u00a0haz\u0131rlamas\u0131ndan \u00a0ba\u015flad\u0131 \u00a0v\u0259 \u00a0Avqust \u00a0De \u00a0Morqanla\u00a0 \u00a0tan\u0131\u015fl\u0131qdan sonra \u00a0riyazi m\u0259ntiql\u0259 m\u0259\u015f\u011ful oldu.<br \/>\nBu sah\u0259d\u0259 birinci \u0259sas i\u015fi \u00a0&#8220;M\u0259ntiqin riyazi t\u0259hlili&#8221; \u0259s\u0259ri 1847-ci ild\u0259 Bul m\u0259ntiqin v\u0259 m\u0259ntiqin probleml\u0259rinin h\u0259llin\u0259 yeni yana\u015fman\u0131n \u00a0izah\u0131n\u0131 ayd\u0131n g\u00f6st\u0259rdi.<\/p>\n<p>Onun yana\u015fmas\u0131 c\u0259brin simvolik dilinin d\u0259yi\u015fm\u0259sini v\u0259 geni\u015fl\u0259nilm\u0259sini t\u0259l\u0259b edirdi. Bu \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n v\u0259 t\u0259dqiqat\u0131n obyektl\u0259rinin spesifikas\u0131n\u0131 \u0259ks etdir\u0259nl\u0259r simvolikan\u0131n, \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n v\u0259 qanunlar\u0131n se\u00e7imi idi. O, m\u0259ntiqin f\u0259ls\u0259f\u0259d\u0259n daha \u00e7ox riyaziyyata yax\u0131n oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rirdi.<\/p>\n<p>Bul c\u0259bri (V\u018f), (YA) v\u0259 YOX kimi \u00fc\u00e7 \u0259sas m\u0259ntiq\u0259 malik idi. Hans\u0131lar ki, \u00a0toplama, vurma, b\u00f6lm\u0259, \u00e7\u0131xman\u0131 v\u0259 simvollar\u0131n, saylar\u0131n m\u00fcqayis\u0259sin\u0259 imkan verirdi. Bulun n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u0259ntiqi h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r \u00f6z mahiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 ikili olur v\u0259 iki \u0259ks kateqoriyan\u0131 \u0259ks etdirir; h\u0259qiq\u0259t v\u0259 yalan, s\u0131f\u0131r v\u0259 vahid. \u00a0Bel\u0259likl\u0259 Bul ikilik say sistemini t\u0259f\u0259rr\u00fcat\u0131 il\u0259 izah ed\u0259 bildi.<\/p>\n<p>Corc Bul 1854-c\u00fc ild\u0259 m\u0259ntiqin riyazi n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n &#8220;T\u0259f\u0259kk\u00fcr Qanunlar\u0131 \u00a0T\u0259dqiqat\u0131&#8221; elmi i\u015fini n\u0259\u015fr etdirir. Bul m\u0259ntiqi riyaziyyat\u0131n b\u00f6lm\u0259si hesab etmirdi, amma c\u0259brin simvolik metodunun v\u0259 m\u0259ntiqi formalar\u0131n, sillogizml\u0259rin t\u0259qdim edilmi\u015f simvolik metodu aras\u0131nda d\u0259rin analogiyan\u0131 tapd\u0131.<br \/>\nBul bu i\u015fi il\u0259 riyazi m\u0259ntiqin \u0259saslar\u0131n\u0131 \u00a0tam \u015f\u0259kild\u0259 x\u00fclas\u0259 etdi. O, h\u0259m\u00e7inin ehtimallar\u0131n \u00fcmumi metodunu x\u00fclas\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131, hans\u0131 ki, ehtimal edil\u0259n hadis\u0259l\u0259rin verilmi\u015f sistemind\u0259n onlarla m\u0259ntiqi ba\u011fl\u0131 sonrak\u0131 hadis\u0259nin ehtimal\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olard\u0131.<\/p>\n<p>Bul m\u0259ntiqi yeni bir t\u0259rzd\u0259 t\u0259qdim etdi, sad\u0259 bir c\u0259br hal\u0131na g\u0259tir\u0259r\u0259k riyaziyyatla birl\u0259\u015fdirdi. \u00a0M\u0259ntiqi simvollarla c\u0259br simvollar\u0131n\u0131n b\u0259nz\u0259rliyini ortaya \u00e7\u0131xararaq riyaziyyata \u201c Bull c\u0259brini\u201d ni qazand\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>O d\u00f6vr\u00fcn m\u0259ntiq\u00e7il\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti ya m\u0259h\u0259l qoymayaraq sistemi k\u0259skin t\u0259nqid etmi\u015fl\u0259r, lakin onun imkanlar\u0131 o q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck idi ki, o, uzun m\u00fcdd\u0259t diqq\u0259td\u0259n k\u0259narda qala bilm\u0259zdi.<\/p>\n<p>Bir m\u00fcdd\u0259t sonra m\u0259lum oldu ki, Bul yaratd\u0131\u011f\u0131 sistem sxeml\u0259rin elektrik \u00e7eviricil\u0259rinin t\u0259sviri \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Art\u0131q XX \u0259srd\u0259 aliml\u0259r bunun \u00a0r\u0259q\u0259msal elektron kompyuterl\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas oldu\u011funu anlad\u0131lar v\u0259 ikilik say sistemi il\u0259 riyazi aparat\u0131 birl\u0259\u015fdirdil\u0259r.<\/p>\n<p><em><strong>studwood.ru<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bul m\u00fcst\u0259qil f\u0259nn kimi riyazi m\u0259ntiqin banisi hesab olunur.\u00a0 Onun \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00a0m\u0259ntiq \u00f6z \u0259lifbas\u0131n\u0131, qrammatikas\u0131n\u0131, orfoqrafiyas\u0131n\u0131 tap\u0131rd\u0131. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, riyazi m\u0259ntiqin ilkin hiss\u0259si \u201cm\u0259ntiq c\u0259bri\u201d v\u0259 ya \u201cBull c\u0259br\u201d i adlan\u0131r. 1849-cu ild\u0259 \u00a0\u0130rlandiyan\u0131n Kork \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Kral Kolleci(haz\u0131rda Kork Kollec Univesiteti) \u00a0t\u0259sis olundu. Riyaziyyat\u00e7\u0131 h\u0259mkarlar\u0131n\u0131n t\u00f6vsiy\u0259si il\u0259 Corc kollecd\u0259 universitet t\u0259hsili olmamas\u0131na baxmayaraq [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":35961,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35958"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=35958"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35958\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35963,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35958\/revisions\/35963"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/35961"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=35958"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=35958"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=35958"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}