{"id":42810,"date":"2023-01-12T14:34:48","date_gmt":"2023-01-12T10:34:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=42810"},"modified":"2023-01-12T14:34:49","modified_gmt":"2023-01-12T10:34:49","slug":"mut%c9%99x%c9%99ssisl%c9%99r-2022-ci-ilin-%c9%99n-muhum-elmi-nailiyy%c9%99tl%c9%99rini-aciqlayiblar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2023\/01\/12\/mut%c9%99x%c9%99ssisl%c9%99r-2022-ci-ilin-%c9%99n-muhum-elmi-nailiyy%c9%99tl%c9%99rini-aciqlayiblar\/","title":{"rendered":"M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r 2022-ci ilin \u0259n m\u00fch\u00fcm elmi nailiyy\u0259tl\u0259rini a\u00e7\u0131qlay\u0131blar"},"content":{"rendered":"<p>Gerid\u0259 qoydu\u011fumuz 2022-ci il elm v\u0259 texnologiya sah\u0259sind\u0259 m\u0259hsuldar bir il oldu. \u00a0Bu bar\u0259d\u0259 \u201cNature\u201d jurnal\u0131 2022-ci ild\u0259 ba\u015f ver\u0259n elmi k\u0259\u015ffl\u0259rin proqnozunu verib. Onun fikrinc\u0259, s\u0131\u00e7ray\u0131\u015flar\u0131n say\u0131nda liderl\u0259r tibb v\u0259 kosmos olacaq. Onlardan b\u0259zil\u0259rini siz\u0259 t\u0259qdim edirik.<strong>\u00a0 <\/strong><strong>2022-ci ilin inqilabi k\u0259\u015ffi &#8211; Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131<\/strong>3 oktyabr 2022-ci ild\u0259 Svante Paabo Fiziologiya v\u0259 Tibb \u00fczr\u0259 Nobel M\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u00fcb. S.Paabo \u201cm\u00fcasir insan\u0131n n\u0259sli k\u0259silmi\u015f qohumu olan Neandertal\u0131n genomunu sekvensiya ed\u0259 bilib\u201d. Alim eyni zamanda, t\u0259xmin\u0259n 70.000 il \u0259vv\u0259l Afrikadan k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra n\u0259sli k\u0259silmi\u015f bu hominl\u0259rd\u0259n Homo Sapiens\u0259 gen k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sinin ba\u015f verdiyini a\u015fkar edib. Nobel Komit\u0259si qeyd edib: \u201cBu, h\u0259tta bu g\u00fcn d\u0259 fizioloji t\u0259sirl\u0259r\u0259 malikdir &#8211; m\u0259s\u0259l\u0259n, immunitet sistemimizin infeksiyalara nec\u0259 reaksiya verdiyin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir\u201d. O, h\u0259m d\u0259 Altay diyar\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r nam\u0259lum hominin &#8211; Denisovan\u0131 k\u0259\u015ff etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, onun DNT-sini de\u015fifr\u0259 etm\u0259y\u0259 d\u0259 nail olub.<\/p>\n<p><strong>\u00a0\u0130nsan onur\u011fa beyni implant\u0131 &#8211; yenid\u0259n yerim\u0259k \u015fans\u0131<\/strong><\/p>\n<p>\u0130srailin T\u0259l-\u018fviv Universitetinin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 iflicin m\u00fcalic\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fcnyada ilk d\u0259f\u0259 insan\u00a0<strong><a href=\"https:\/\/oxu.az\/interesting\/571078\">onur\u011fa beyni implantlar\u0131<\/a>\u00a0<\/strong>yarad\u0131blar. Aliml\u0259r orqanizmi \u201caldadaraq\u201d, implant\u0131n onur\u011fa beyninin bir hiss\u0259si oldu\u011funa \u201cinand\u0131rma\u011fa\u201d nail olublar.<\/p>\n<p>Bildirilir ki, \u201cSagol\u201d Regenerativ Biotexnologiya M\u0259rk\u0259zinin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 materiallardan v\u0259 insan h\u00fcceyr\u0259l\u0259rind\u0259n funksional insan onur\u011fa beyni toxumalar\u0131n\u0131 d\u00fcz\u0259ldibl\u0259r. Sonra onu xroniki iflicin laboratoriya modell\u0259rin\u0259 implantasiya edibl\u0259r. S\u0131naqlar\u0131n 80%-d\u0259 yerim\u0259 qabiliyy\u0259tini u\u011furla b\u0259rpa etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olub.<\/p>\n<p><strong>\u0130flic insanlar d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 g\u00fcc\u00fc il\u0259 qadcetl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>\u0130lon Maska m\u0259xsus \u201cNeuralink\u201d \u015firk\u0259ti iflic insanlar \u00fc\u00e7\u00fcn yeni \u00fcmid \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259yib. Bel\u0259 ki, h\u0259r\u0259k\u0259t imkanlar\u0131 m\u0259hdud insanlar\u0131n komp\u00fcter v\u0259 telefonlardan \u0259lin k\u00f6m\u0259yi olmadan, sad\u0259c\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 g\u00fcc\u00fc il\u0259 istifad\u0259\u00a0etm\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ip haz\u0131rlan\u0131b.\u00a0 Mask iddia edir ki, bu s\u0131naqlar\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131 2023-c\u00fc ild\u0259 g\u00f6zl\u0259nilir. \u015eirk\u0259t haz\u0131rda AB\u015e Qida v\u0259 D\u0259rman Administrasiyas\u0131n\u0131n (FDA) \u00a0t\u0259sdiqini g\u00f6zl\u0259yir. Qeyd ed\u0259k ki, heyvanlar \u00fcz\u0259rind\u0259 s\u0131naqlar u\u011furla n\u0259tic\u0259l\u0259nib.<\/p>\n<p><strong>Donuz \u00fcr\u0259yi\u00a0insana transplantasiya edildi<\/strong><\/p>\n<p>Tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq h\u0259kiml\u0259r geni d\u0259yi\u015fdirilmi\u015f\u00a0<strong><a href=\"https:\/\/oxu.az\/world\/562974\">donuz \u00fcr\u0259yini insana<\/a>\u00a0<\/strong>transplantasiya edibl\u0259r. Tibd\u0259 bu\u00a0s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f genomu redakt\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yeni texnologiyalar say\u0259sind\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olub. CRISPR texnikas\u0131 donuz orqanizmind\u0259 insan immun sistemi t\u0259r\u0259find\u0259n yad kimi q\u0259bul edilm\u0259y\u0259n orqanlar\u0131n yeti\u015fdirilm\u0259sin\u0259 imkan verdi.<\/p>\n<p>T\u0259cr\u00fcb\u0259y\u0259 raz\u0131l\u0131q ver\u0259n 57 ya\u015fl\u0131 Devid Bennetin v\u0259ziyy\u0259ti adi \u00fcr\u0259k transplantasiyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox a\u011f\u0131r olub (bu, orqan\u0131n r\u0259dd edilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259rdi),\u00a0buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, o, son \u00e7ar\u0259 kimi eksperimental m\u00fcalic\u0259 yolunu se\u00e7di.<\/p>\n<p>Ancaq t\u0259\u0259ss\u00fcf ki,\u00a0iki\u00a0ay sonra pasiyent a\u011f\u0131rla\u015fmalar s\u0259b\u0259bind\u0259n\u00a0<strong><a href=\"https:\/\/oxu.az\/world\/581302\">d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdi<\/a>. <\/strong>Bununla bel\u0259, elm adamlar\u0131, h\u0259m\u00e7inin\u00a0Bennetin ail\u0259si yeni texnologiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 nikbinlikl\u0259rini\u00a0bildiribl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><strong>\u0130lk d\u0259f\u0259 insana s\u00fcni qan h\u00fcceyr\u0259l\u0259ri k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc<\/strong><\/p>\n<p>Kembricd\u0259 RESTORE t\u0259dqiqat\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si olaraq ilk d\u0259f\u0259\u00a0insanlara\u00a0<a href=\"https:\/\/oxu.az\/world\/661716\"><strong>s<\/strong><strong>\u00fc<\/strong><strong>ni<\/strong><strong> \u015f\u0259<\/strong><strong>kild<\/strong><strong>\u0259 <\/strong><strong>yeti<\/strong><strong>\u015f<\/strong><strong>dirilmi<\/strong><strong>\u015f<\/strong><strong>\u00a0qan<\/strong><\/a><strong>\u00a0<\/strong>k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb. S\u0131naqlar u\u011furlu olarsa, bu, nadir qan qruplar\u0131 v\u0259 spesifik x\u0259st\u0259likl\u0259ri olan insanlar\u0131n daha effektiv m\u00fcalic\u0259sin\u0259 imkan ver\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, \u0259g\u0259r s\u00fcni h\u00fcceyr\u0259l\u0259r b\u0259d\u0259nd\u0259 daha uzun ya\u015faya bil\u0259rs\u0259, o zaman m\u00fct\u0259madi olaraq yeni qana ehtiyac\u0131 olan x\u0259st\u0259l\u0259r\u0259 tez-tez qan k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 ehtiyac olmaya bil\u0259r. Bu is\u0259 h\u0259m d\u0259\u00a0tez-tez k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 orqanizmd\u0259 artan d\u0259mir y\u00fck\u00fc (hans\u0131 ki, adi f\u0259sadlara s\u0259b\u0259b olur) azaldacaq.<\/p>\n<p><strong>\u0130nsan genomu ilk d\u0259f\u0259 tam ard\u0131c\u0131ll\u0131qla s\u0131raland\u0131<\/strong><\/p>\n<p><strong>A<\/strong>liml\u0259r 20 ild\u0259n sonra n\u0259hay\u0259t ki, ilk d\u0259f\u0259 olaraq insan genomunun tam bir x\u0259rit\u0259sini t\u0259rtib edibl\u0259r. Bu il AB\u015e, Rusiya, B\u00f6y\u00fck Britaniya v\u0259 bir s\u0131ra dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rin bioloqlar\u0131 de\u015fifr\u0259ni ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131blar. &#8220;Science&#8221; jurnal\u0131nda d\u0259rc olunan m\u0259qal\u0259d\u0259 bu nailiyy\u0259tin insanlarda x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olan mutasiya v\u0259 genetik f\u0259rql\u0259r haqq\u0131nda m\u0259lumatlar\u0131n \u0259ld\u0259 edilm\u0259sini asanla\u015fd\u0131raca\u011f\u0131 bildirilib. 2003-c\u00fc ild\u0259n ba\u015flan\u0131lan \u0130nsan Genomu Layih\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u00f6n\u0259mli bir add\u0131m at\u0131laraq genomun 92 faizi s\u0131ralanm\u0131\u015fd\u0131. Bu d\u0259f\u0259 is\u0259 qalan 8 faizi d\u0259 de\u015fifr\u0259 edil\u0259r\u0259k tam x\u0259rit\u0259si \u00e7\u0259kilib. Yeni ara\u015fd\u0131rma daha \u0259vv\u0259l s\u0131ralanm\u0131\u015f DNT-d\u0259 b\u00fct\u00f6v bir xromosomun 400 h\u0259rfini \u0259hat\u0259 edir. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar h\u0259r bir xromosomun iki eyni n\u00fcsx\u0259ni da\u015f\u0131yan x\u00fcsusi h\u00fcceyr\u0259 x\u0259ttind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k b\u00fct\u00fcn genom ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131n\u0131 yarad\u0131blar. Bu fundamental nailiyy\u0259t d\u00fcnya elmi ictimaiyy\u0259tinin b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rinin a\u00e7\u0131q istifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259l\u00e7atand\u0131r v\u0259 tibbi genetik laboratoriyalarda m\u00fcxt\u0259lif x\u0259st\u0259likl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 mutasiyalar\u0131n axtar\u0131\u015f\u0131nda istifad\u0259 oluna bil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>James Webb teleskopu <\/strong>\u0130lin \u0259n parlaq nailiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 \u00e7oxdan g\u00f6zl\u0259nil\u0259n James Webb teleskopunun kosmosa burax\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r, dem\u0259k olar ki, 10 milyard dollara ba\u015fa g\u0259l\u0259n bu teleskop tarixd\u0259 \u0259n g\u00fccl\u00fc v\u0259 bahal\u0131 hesab edil\u0259 bil\u0259r. Alt\u0131 ayl\u0131q i\u015f \u0259rzind\u0259 Webb art\u0131q \u0259n uzaq qalaktikan\u0131 tap\u0131b, bir ne\u00e7\u0259 epik foto\u015f\u0259kil \u00e7\u0259kib, C\u0259nub Halqas\u0131 dumanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259sinin sirrini a\u00e7\u0131b, uzaq qalaktikalarda \u00fczvi molekullar taparaq \u00a0\u00a0\u00a0STScI-d\u0259n ona g\u00f6nd\u0259ril\u0259n \u0259mr(l\u0259r)i tamamlad\u0131qdan sonra \u00f6z m\u0259lumatlar\u0131n\u0131 da oradan \u00f6t\u00fcr\u00fcr.\u00a0\u00a0 \u00a0Webb-in dig\u0259r \u0259sas v\u0259zif\u0259si is\u0259 ekzoplanetl\u0259rin axtar\u0131\u015f\u0131 v\u0259 onlar\u0131n t\u0259sviri olub.<\/p>\n<p>\u00a9 M\u0259nb\u0259: New-Science.ru<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/new-science.ru\/krupnejshie-medicinskie-dostizheniya-2022-goda\/\">https:\/\/new-science.ru\/krupnejshie-medicinskie-dostizheniya-2022-goda\/<\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/hi-tech.mail.ru\/review\/60610-12-glavnyh-nauchnyh-otkrytiy-2022-goda-v-oblasti-mediciny-i-biologii\/\">https:\/\/hi-tech.mail.ru\/review\/60610-12-glavnyh-nauchnyh-otkrytiy-2022-goda-v-oblasti-mediciny-i-biologii\/<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Gerid\u0259 qoydu\u011fumuz 2022-ci il elm v\u0259 texnologiya sah\u0259sind\u0259 m\u0259hsuldar bir il oldu. \u00a0Bu bar\u0259d\u0259 \u201cNature\u201d jurnal\u0131 2022-ci ild\u0259 ba\u015f ver\u0259n elmi k\u0259\u015ffl\u0259rin proqnozunu verib. Onun fikrinc\u0259, s\u0131\u00e7ray\u0131\u015flar\u0131n say\u0131nda liderl\u0259r tibb v\u0259 kosmos olacaq. Onlardan b\u0259zil\u0259rini siz\u0259 t\u0259qdim edirik.\u00a0 2022-ci ilin inqilabi k\u0259\u015ffi &#8211; Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u01313 oktyabr 2022-ci ild\u0259 Svante Paabo Fiziologiya v\u0259 Tibb \u00fczr\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/42810"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=42810"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/42810\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":42812,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/42810\/revisions\/42812"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=42810"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=42810"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=42810"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}