{"id":43474,"date":"2023-02-24T16:01:10","date_gmt":"2023-02-24T12:01:10","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=43474"},"modified":"2023-02-24T16:01:11","modified_gmt":"2023-02-24T12:01:11","slug":"insan-sivilizasiyasini-yaxin-g%c9%99l%c9%99c%c9%99kd%c9%99-n%c9%99l%c9%99r-gozl%c9%99yir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2023\/02\/24\/insan-sivilizasiyasini-yaxin-g%c9%99l%c9%99c%c9%99kd%c9%99-n%c9%99l%c9%99r-gozl%c9%99yir\/","title":{"rendered":"\u0130nsan sivilizasiyas\u0131n\u0131\u00a0yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 n\u0259l\u0259r g\u00f6zl\u0259yir?"},"content":{"rendered":"<p>Haz\u0131rda b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t irimiqyasl\u0131, m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 heyr\u0259tamiz texnoloji innovasiyalar\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf etdiyi, s\u00fcni intellektin h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sferalar\u0131na daxil oldu\u011fu b\u00f6y\u00fck bir d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259m qoyub. Biz art\u0131q \u00f6z\u00fcnd\u0259 buxar m\u00fch\u0259rriki, elektrik enerjisi, komp\u00fcter v\u0259 internetin ixtiras\u0131n\u0131 ehtiva ed\u0259n \u00fc\u00e7 s\u0259naye inqilab\u0131n\u0131 gerid\u0259 qoyaraq, XX \u0259srin sonlar\u0131ndan etibar\u0259n s\u00fcni intellekt, robotlar, \u0259\u015fyalar\u0131n interneti, avtonom ma\u015f\u0131nlar, \u00fc\u00e7\u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc printerl\u0259r, nanotexnologiya, biotexnologiya v\u0259 kvant hesablamalar\u0131 kimi yeni texnoloji s\u0131\u00e7ray\u0131\u015flara \u0259saslanan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc s\u0259naye inqilab\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259yik. Bu inqilab\u0131n insanlara, \u015firk\u0259tl\u0259r\u0259, \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 d\u00fcnyaya n\u0259l\u0259r v\u0259d etm\u0259si, onun yaratd\u0131\u011f\u0131 imkanlardan nec\u0259 istifad\u0259 olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 suallar haz\u0131rda geni\u015f intellektual m\u00fczakir\u0259l\u0259rin m\u00f6vzusudur.<\/p>\n<p><strong><em>S\u00fcni z\u0259kan\u0131n lab\u00fcd hegemonlu\u011fu<\/em><\/strong><\/p>\n<p>S\u00fcni z\u0259ka ifad\u0259si ilk d\u0259f\u0259 1956-c\u0131 ild\u0259 Con Makkarti t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 olunub. O, bu ifad\u0259ni i\u015fl\u0259d\u0259rk\u0259n s\u00fcni z\u0259kan\u0131 \u201cma\u015f\u0131nlar\u0131 intellektual etm\u0259k elmi v\u0259 m\u00fch\u0259ndisliyi\u201d adland\u0131r\u0131b. S\u00fcni z\u0259ka bu g\u00fcn h\u0259r yerd\u0259dir. \u201cAmazon\u201d \u015firk\u0259tinin \u201cAlexa\u201ds\u0131dan tutmu\u015f Pilotsuz U\u00e7u\u015f Aparatlar\u0131na, kosmik g\u0259mil\u0259r\u0259, sa\u011flaml\u0131q xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r&#8230; Qlobal super s\u00fcni intellektin (QSS\u0130) yarad\u0131lmas\u0131 is\u0259 zaman m\u0259s\u0259l\u0259sidir. T\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 ba\u015flayandan m\u00fcst\u0259sna x\u00fcsusiyy\u0259ti sayd\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcur getdikc\u0259 \u00f6z birinciliyini itirm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. \u0130ntellektual prosesl\u0259rin alqoritml\u0259ri art\u0131q b\u0259llidir v\u0259 bu alqoritml\u0259r \u0259sas\u0131nda qurulan proqramla\u015fd\u0131rma dill\u0259rind\u0259 s\u00fcni intellekt modullar\u0131 yarad\u0131l\u0131r v\u0259 u\u011furla t\u0259tbiq edilir. Hal-haz\u0131rda s\u00fcni intellektl\u0259 yana\u015f\u0131, insan beyninin r\u0259q\u0259msal interfeysinin yarad\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259r apar\u0131l\u0131r. Bu istiqam\u0259td\u0259 x\u00fcsus\u0259n aktiv i\u015fl\u0259y\u0259n Elon Musk i\u015fl\u0259rin bu templ\u0259 ged\u0259c\u0259yi t\u0259qdird\u0259 ilk insan beyni interfeysinin art\u0131q yax\u0131n 20 ild\u0259 haz\u0131r ola bil\u0259c\u0259yini s\u00f6yl\u0259yir. ITMO Universitetinin (D\u0259qiq Mexanika v\u0259 Optika \u0130nstitutunun) bazas\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n Milli texnoloji \u201cMa\u015f\u0131n t\u0259hsili v\u0259 koqnitiv texnologiyalar\u201d t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs s\u0259ri\u015ft\u0259si m\u0259rk\u0259zinin direktoru Aleksandr Buxanovski yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 insanla s\u00fcni intellektin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259sind\u0259 n\u0259l\u0259rin ba\u015f ver\u0259c\u0259yini t\u0259svir edib. Onun fikrinc\u0259, art\u0131q neyron \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin v\u0259 insan\u0131n birg\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259sin\u0259 imkan ver\u0259n hibrid sisteml\u0259r yaran\u0131b. Buxanovski qeyd edib ki, bel\u0259 sisteml\u0259r insan v\u0259 ma\u015f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259sind\u0259 b\u0259rab\u0259rliyi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur: &#8220;Bel\u0259likl\u0259, insan v\u0259 s\u00fcni intellekt eyni vaxtda \u00f6z g\u00fccl\u00fc t\u0259r\u0259fl\u0259rini g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259r (insan &#8211; intuisiyaya g\u00f6r\u0259, s\u00fcni intellekt is\u0259 s\u00fcr\u0259t v\u0259 \u015f\u0259rtsiz yadda\u015fa g\u00f6r\u0259). Bu ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qdan daha yax\u015f\u0131 n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 imkan ver\u0259c\u0259k&#8221;.<\/p>\n<p><strong><em>M\u00fcmk\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u0130nki\u015faflarla yana\u015f\u0131, s\u00fcni z\u0259ka sisteml\u0259rinin n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00f6l\u00fcmc\u00fcl ola bil\u0259c\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u00fcnyada narahatl\u0131q da artmaqdad\u0131r. Y\u0259hudi \u0259silli tarix\u00e7i, professor Y.N.Harari \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cXXI \u0259sr \u00fc\u00e7\u00fcn 21 d\u0259rs\u201d adl\u0131 bestsell\u0259rind\u0259 g\u00f6zl\u0259nil\u0259n bu qlobal tendensiyan\u0131 bel\u0259 izah edir: \u201cS\u0259naye, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 xidm\u0259t sektoruna ke\u00e7idd\u0259 ma\u015f\u0131nlar bizim \u0259n b\u00f6y\u00fck r\u0259qibimizdir. Onlar bu sah\u0259d\u0259 d\u0259 bizd\u0259n \u00fcst\u00fcn olsalar, papaqdan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bacar\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131xara bilm\u0259y\u0259c\u0259yik. S\u0259n\u0259td\u0259 d\u0259 eyni v\u0259ziyy\u0259t yaran\u0131b. Komp\u00fcterl\u0259r musiqi b\u0259st\u0259l\u0259yir, filml\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn ssenari yaz\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>Alimin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, XX \u0259srin sonlar\u0131na q\u0259d\u0259r insan x\u00fcsus\u0259n iqtisadi v\u0259 h\u0259rbi bax\u0131mdan sistem \u00fc\u00e7\u00fcn vacib idi. D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin m\u00fcharib\u0259 aparmaq v\u0259 fabrikl\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn insanlara ehtiyac\u0131 var idi. Kims\u0259 m\u00fcharib\u0259d\u0259 vuru\u015furdusa, kims\u0259 d\u0259 fabrikd\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259li idi. B\u0259s insanlar sistem \u00fc\u00e7\u00fcn art\u0131q faydal\u0131 olmayacaqsa, n\u0259 etm\u0259li? Biz bunu m\u00fcasir h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlarda g\u00f6r\u00fcr\u00fck. \u0130ndi milyonlarla insan\u0131 m\u00fcharib\u0259y\u0259 c\u0259lb etm\u0259k laz\u0131m deyil. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r v\u0259 ya pilotsuz t\u0259yyar\u0259l\u0259ri idar\u0259 ed\u0259n elit h\u0259rb\u00e7il\u0259r haz\u0131rlan\u0131r. Ordu s\u00fcr\u0259tl\u0259 texnologiyala\u015f\u0131r. \u0130ctimai h\u0259yat\u0131n dig\u0259r sah\u0259l\u0259ri d\u0259 bunun kimi. Yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz avtomobill\u0259r taksi s\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u0259rini i\u015find\u0259n m\u0259hrum ed\u0259 bil\u0259r. Alqoritml\u0259r h\u0259kiml\u0259ri, birja maklerl\u0259rini asanl\u0131qla, h\u0259m d\u0259 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 \u0259v\u0259z ed\u0259 bil\u0259c\u0259k. Kredit m\u00fct\u0259x\u0259ssisi olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn maliyy\u0259 t\u0259hsili alan t\u0259l\u0259b\u0259 10 ild\u0259n sonra i\u015f tapmaya bil\u0259r. 2050-ci ilin \u0259m\u0259k bazar\u0131n\u0131 proqnozla\u015fd\u0131ran Harari texnologiyala\u015fan d\u00fcnyan\u0131n insanlar \u00fc\u00e7\u00fcn yax\u015f\u0131 bir \u015fey v\u0259d etm\u0259diyini, eyni zamanda,a bu prosesi durdurma\u011f\u0131n m\u00fcmk\u00fcn v\u0259 m\u0259ntiqli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da qeyd edir. Bel\u0259likl\u0259, Harari Homo Sapiensin g\u0259l\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 narahatl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gizl\u0259tmir (\u201cHomo Deus \u2013 Sabah\u0131n q\u0131sa tarixi\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 bu haqda daha \u0259trafl\u0131 yaz\u0131b).<\/p>\n<p><strong><em>S\u00fcnil\u0259\u015fdiril\u0259 bilm\u0259y\u0259n duy\u011fular<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u0130nsan sad\u0259c\u0259 intellektual z\u0259kadan ibar\u0259t canl\u0131 deyil. \u0130nsan varl\u0131\u011f\u0131 b\u0259d\u0259n, duy\u011fu, ruh v\u0259 intellekt s\u00fctunlar\u0131n\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 y\u00fcks\u0259lmi\u015fdir. \u0130nsan kimi h\u0259r n\u0259 q\u0259d\u0259r bioloji v\u0259 fiziki x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rimiz \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131xsa da, h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259nb\u0259yi ruhumuzdur. Ruhun b\u0259d\u0259ni t\u0259rk etm\u0259si \u00f6l\u00fcm adlan\u0131r. B\u00fct\u00fcn ya\u015fayan insanlar ruha sahibdir. Ruhsuz v\u00fccudda intellektin h\u0259r hans\u0131 bir d\u0259y\u0259ri v\u0259 m\u0259nas\u0131 yoxdur. Ruhumuzun \u0259n b\u00f6y\u00fck xammal\u0131 is\u0259 duy\u011fulard\u0131r. Duy\u011fular insanl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck \u0259lam\u0259tidir. Duy\u011fular, eyni zamanda, insan\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tverici mexanizmidir. Duy\u011fular sad\u0259c\u0259 ruhumuzun deyil, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 (intellekt) v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rimizin d\u0259 keyfiyy\u0259tini m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. \u0130nsan z\u0259kas\u0131 sad\u0259c\u0259 m\u0259lumat mahiyy\u0259tli alqoritmik d\u0259y\u0259rl\u0259rin sistemli d\u00fcz\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259n ibar\u0259t deyil. Z\u0259kan\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259yin ed\u0259n faktorlar\u0131n aras\u0131nda duy\u011fular\u0131n \u00e7ox vacib yeri var. G\u0259l\u0259c\u0259k h\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn bu m\u00f6vzudak\u0131 elmi k\u0259\u015ffl\u0259rin hara gedib \u00e7\u0131xaca\u011f\u0131n\u0131 t\u0259xmin etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. Ancaq fantastika romanlar\u0131nda b\u0259hs edildiyi kimi, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 s\u00fcni z\u0259kaya sahib robotlar\u0131n insanlar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 hakimiyy\u0259t quraca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k a\u011flabatan deyil. \u0130nsan \u00f6z intellektin\u0259 b\u0259nz\u0259r s\u00fcni intellekt yaratma g\u00fcc\u00fcn\u0259 sahib ola bil\u0259r. Ancaq onun duy\u011fular\u0131 v\u0259 bu kompleks duy\u011fulardan ibar\u0259t Ruhu yaratmaq g\u00fcc\u00fc inand\u0131r\u0131c\u0131 deyil. Duy\u011fulara v\u0259 ruha sahib insan is\u0259 ruhsuz v\u0259 duy\u011fusuz h\u0259r c\u00fcr robot v\u0259 ma\u015f\u0131ndan h\u0259r zaman bir add\u0131m \u00f6nd\u0259dir.<\/p>\n<p><em>ikisahil.az <\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Haz\u0131rda b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t irimiqyasl\u0131, m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 heyr\u0259tamiz texnoloji innovasiyalar\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf etdiyi, s\u00fcni intellektin h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fcxt\u0259lif sferalar\u0131na daxil oldu\u011fu b\u00f6y\u00fck bir d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259m qoyub. Biz art\u0131q \u00f6z\u00fcnd\u0259 buxar m\u00fch\u0259rriki, elektrik enerjisi, komp\u00fcter v\u0259 internetin ixtiras\u0131n\u0131 ehtiva ed\u0259n \u00fc\u00e7 s\u0259naye inqilab\u0131n\u0131 gerid\u0259 qoyaraq, XX \u0259srin sonlar\u0131ndan etibar\u0259n s\u00fcni intellekt, robotlar, \u0259\u015fyalar\u0131n interneti, avtonom ma\u015f\u0131nlar, \u00fc\u00e7\u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc printerl\u0259r, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43474"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43474"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43474\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":43476,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43474\/revisions\/43476"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43474"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43474"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43474"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}