{"id":43625,"date":"2023-03-07T10:59:07","date_gmt":"2023-03-07T06:59:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=43625"},"modified":"2023-03-07T10:59:08","modified_gmt":"2023-03-07T06:59:08","slug":"nobel-mukafatina-layiq-gorulm%c9%99y%c9%99n-dahi-qadinlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2023\/03\/07\/nobel-mukafatina-layiq-gorulm%c9%99y%c9%99n-dahi-qadinlar\/","title":{"rendered":"Nobel m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u0259y\u0259n dahi qad\u0131nlar"},"content":{"rendered":"<p>Bu g\u00fcn qad\u0131nlar c\u0259miyy\u0259timizin apar\u0131c\u0131 q\u00fcvv\u0259sidir. D\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 qad\u0131nlar ictimai-siyasi, elmi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yatda ciddi rol oynay\u0131rlar v\u0259 s\u00f6z sahibidirl\u0259r. Lakin elmi t\u0259dqiqatlar sah\u0259sind\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259t qad\u0131nlar ki\u015fi h\u0259mkarlar\u0131n\u0131n k\u00f6lg\u0259sind\u0259 qal\u0131b. Yaxud hans\u0131sa ciddi elmi ixtiran\u0131n m\u0259hz qad\u0131n t\u0259r\u0259find\u0259n edilm\u0259si elmi v\u0259 ictomaidair\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz hesab olunub. Son onillikl\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r x\u00fcsusil\u0259 d\u0259qiq v\u0259 t\u0259bi\u0259t elml\u0259rind\u0259 \u0259sas s\u00f6z sahibi ki\u015fil\u0259r olublar.<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq Qad\u0131nlar G\u00fcn\u00fc m\u00fcnasib\u0259til\u0259 \u0130sve\u00e7r\u0259nin \u201cNeue Z\u00fcrcher Zeitung\u201d q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc olunan m\u0259qal\u0259 \u0259ld\u0259 etdikl\u0259ri elmi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 layiq olduqlar\u0131 m\u00fckafatlar\u0131 almayan, ixtiralar\u0131na g\u00f6r\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131n\u0131n onlara deyil, ki\u015fi h\u0259mkarlar\u0131na n\u0259sib oldu\u011fu qad\u0131n dahil\u0259r\u0259 h\u0259sr edilib.<\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259d\u0259 oxuculara ilk olaraq amerikal\u0131 astronom Henriyetta Sven Livitt (1868-1921) haqq\u0131nda s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131l\u0131b. Harvard Universiteti R\u0259s\u0259dxanas\u0131nda saatda 25 sent m\u0259vacibl\u0259 \u201ckomp\u00fcter\u201d olaraq \u00e7al\u0131\u015fan H.Livitt gec\u0259 s\u0259mas\u0131n\u0131n fotolar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif ulduzlar\u0131n analizi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olub, fotolar \u0259sas\u0131nda onlar\u0131n parlaql\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcb. S\u0131rf riyazi hesablama i\u015fl\u0259ri apard\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259, r\u0259s\u0259dxana r\u0259hb\u0259ri Edvard Pikering Henriyetta v\u0259 dig\u0259r \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 komp\u00fcter adland\u0131r\u0131b.<\/p>\n<p>H.Livitt analiz v\u0259 hesablamalar\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Sefeid d\u0259yi\u015fk\u0259n ulduzlar\u0131n\u0131n i\u015f\u0131qsa\u00e7ma g\u00fcc\u00fc v\u0259 d\u00f6vriliyi aras\u0131nda \u0259laq\u0259ni a\u015fkara \u00e7\u0131xar\u0131b, kainat\u0131n \u201cS\u00fcd yolu\u201d (K\u0259hk\u0259\u015fan) il\u0259 m\u0259hdudla\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 isbatlay\u0131b. O, bir n\u00f6v kainatda ulduzlararas\u0131 m\u0259saf\u0259ni m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6l\u00e7\u00fc metodlar\u0131 t\u0259qdim edib. B\u00fct\u00fcn bu elmi nailiyy\u0259tl\u0259r is\u0259 r\u0259s\u0259dxana r\u0259hb\u0259ri Pikerinqin ad\u0131 il\u0259 n\u0259\u015fr olunub. Livittin ad\u0131 is\u0259 \u0259n yax\u015f\u0131 halda yaln\u0131z ara\u015fd\u0131rma i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 kimi qeyd edilib. Livittin Sefeidl\u0259raras\u0131 d\u00f6vrilik v\u0259 i\u015f\u0131qsa\u00e7ma g\u00fcc\u00fc aras\u0131nda \u0259laq\u0259 metodundan yararlanan Edvar Habbl 1920-ci ild\u0259 Andromeda dumanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u201cS\u00fcd yolu\u201dnda yerl\u0259\u015f\u0259n ulduz topas\u0131 deyil, ona \u0259n yax\u0131n yerl\u0259\u015f\u0259n ayr\u0131ca qalaktika oldu\u011funu isbat edib.<\/p>\n<p>Elmi nailiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 k\u00f6lg\u0259d\u0259 qalan qad\u0131nlar aras\u0131nda avstriyal\u0131 fizik Lize Maytnerin (1878-1968) ad\u0131 da qeyd edilm\u0259lidir. Vyanada do\u011fulan y\u0259hudi \u0259silli alim nasist Almaniyas\u0131nda t\u0259qib olundu\u011funa g\u00f6r\u0259 Berlind\u0259ki elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u0130sve\u00e7d\u0259 davam etdirib. O, 1938-ci ild\u0259 uran atomlar\u0131n\u0131n par\u00e7alanmas\u0131n\u0131 elmi \u015f\u0259kild\u0259 s\u00fcbuta yetirib. Lakin n\u00fcv\u0259 par\u00e7alanmas\u0131 ixtiras\u0131na g\u00f6r\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131n\u0131 L.Maytner deyil, Berlind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etdiyi almaniyal\u0131 professor Otto Hahn al\u0131b.<br \/>\nAmerikal\u0131 genetik Netti Stevens (1861-1912) apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 1905-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 X v\u0259 Y xromosomlar\u0131n\u0131n do\u011fulacaq k\u00f6rp\u0259nin cinsiyy\u0259tini m\u00fc\u0259yy\u0259n etdiyini s\u00fcbuta yetirib. Bu k\u0259\u00e7f\u0259 baxmayaraq, elm al\u0259mi eyni k\u0259\u015ffi bir ne\u00e7\u0259 ay sonra etmi\u015f Edmund Vilsonunn n\u0259tic\u0259l\u0259rini q\u0259bul edib.<\/p>\n<p>Yaxud da britaniyal\u0131 astrofizik Coselin Bernell (1943) h\u0259l\u0259 doktoranturada t\u0259hsil alark\u0259n 1967-ci ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 pulsar adlanan ulduzlar\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edib. Pulsarlar elektromaqnitik radiasiya \u015f\u00fcas\u0131 yayan y\u00fcks\u0259k m\u0259qnitl\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 b\u00f6y\u00fck s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u00f6n\u0259n neytron ulduzlar\u0131 olub m\u00fc\u015fahid\u0259 edildikd\u0259 bir n\u00f6v mayaka b\u0259nz\u0259yirl\u0259r. 1974-c\u00fc ild\u0259 bu ixtiraya g\u00f6r\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131 is\u0259 Bernellin elmi r\u0131hb\u0131ri Antoni Hevi\u015f v\u0259 Martin Rayla t\u0259qdim olunub.<\/p>\n<p>Elm al\u0259mind\u0259 qad\u0131n aliml\u0259rin nailiyy\u0259tl\u0259rinin inkar edilm\u0259si v\u0259 ya laz\u0131mi diqq\u0259t\u0259 layiq g\u00f6r\u00fclm\u0259m\u0259si, el\u0259c\u0259 d\u0259 onlar\u0131n ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131n ki\u015fi h\u0259mkarlar\u0131n\u0131n ad\u0131na \u00e7\u0131x\u0131lmas\u0131 \u201cMatilda effekti\u201d adlan\u0131r. H\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259ni ilk d\u0259f\u0259 amerikal\u0131 qad\u0131n haqlar\u0131 m\u00fcdafi\u0259\u00e7isi Matilda Keyc ictimail\u0259\u015fdirdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn bu, elmi dair\u0259l\u0259rd\u0259 onun ad\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131r.<\/p>\n<p><em>kayzen.az<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu g\u00fcn qad\u0131nlar c\u0259miyy\u0259timizin apar\u0131c\u0131 q\u00fcvv\u0259sidir. D\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 qad\u0131nlar ictimai-siyasi, elmi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yatda ciddi rol oynay\u0131rlar v\u0259 s\u00f6z sahibidirl\u0259r. Lakin elmi t\u0259dqiqatlar sah\u0259sind\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259t qad\u0131nlar ki\u015fi h\u0259mkarlar\u0131n\u0131n k\u00f6lg\u0259sind\u0259 qal\u0131b. Yaxud hans\u0131sa ciddi elmi ixtiran\u0131n m\u0259hz qad\u0131n t\u0259r\u0259find\u0259n edilm\u0259si elmi v\u0259 ictomaidair\u0259l\u0259rd\u0259 m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz hesab olunub. Son onillikl\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r x\u00fcsusil\u0259 d\u0259qiq v\u0259 t\u0259bi\u0259t elml\u0259rind\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43625"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43625"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43625\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":43627,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43625\/revisions\/43627"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43625"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43625"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43625"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}