{"id":43704,"date":"2023-03-14T10:28:54","date_gmt":"2023-03-14T06:28:54","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=43704"},"modified":"2023-03-14T10:31:47","modified_gmt":"2023-03-14T06:31:47","slug":"mocuz%c9%99vi-pi-%c9%99d%c9%99di","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2023\/03\/14\/mocuz%c9%99vi-pi-%c9%99d%c9%99di\/","title":{"rendered":"\u201cM\u00f6c\u00fcz\u0259vi Pi \u0259d\u0259di\u201d"},"content":{"rendered":"<p>D\u00fcnyan\u0131n \u0259n sirli r\u0259q\u0259ml\u0259rind\u0259n biri Pi \u0259d\u0259didir 3. 14 ba\u015flay\u0131b sonsuza q\u0259d\u0259r ged\u0259n m\u0259h\u015fur irrasional \u0259d\u0259ddir. T\u0259qvim\u0259 g\u00f6r\u0259 3 \u2013c\u00fc ay\u0131n\u00a0 14 \u2013c\u00fc g\u00fcn\u00fc\u00a0 qeyd olunmas\u0131 da m\u0259hs bu \u0259d\u0259din yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131ndak\u0131 3 v\u0259 14 r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. <strong>Pi<\/strong> g\u00fcn\u00fc\u00a0ilk d\u0259f\u0259 t\u0259nt\u0259n\u0259li \u015f\u0259kild\u0259\u00a01988-ci\u00a0ild\u0259 m\u0259h\u015fur fizik \u00a0Larry Shaw\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0 AB\u015e-\u0131n San- Fransisko\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 qeyd edilmi\u015fdir v\u0259\u00a012 mart 2009-cu ild\u0259 AB\u015e T\u0259msil\u00e7il\u0259r M\u0259clisi\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a014 Mart\u00a0beyn\u0259lxalq <strong>Pi<\/strong> g\u00fcn\u00fc elan edilib.\u00a0Niy\u0259 g\u00f6r\u0259 Pi g\u00fcn\u00fc x\u00fcsusi qeyd edilir ?<\/p>\n<p><strong>Pi<\/strong> \u0259d\u0259din\u0259 riyaziyyat d\u0259rsl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa haralarda rast g\u0259lirik? \u00a0Dem\u0259k olar ki, h\u0259r yerd\u0259.\u00a0 <strong>Pi<\/strong> \u0259d\u0259di \u00e7evr\u0259nin uzunlu\u011funun onun diametri il\u0259\u00a0 nisb\u0259tin\u0259\u00a0\u00a0 b\u0259rab\u0259r olan riyazi sabitdir. Pi say\u0131n\u0131n simvolu \u201c\u03c0\u201d, Yunan \u0259lifbas\u0131n\u0131n 16-c\u0131 h\u0259rfidir. Bu h\u0259rf, eyni zamanda, Yunanca \u00e7evr\u0259 m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201cperimetier\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 ilk h\u0259rfidir. \u0130sve\u00e7r\u0259li riyaziyyat\u00e7\u0131 Leonard Euler 1737-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr etdiyi \u0259s\u0259rind\u0259, \u00e7evr\u0259 uzunlu\u011funun diametrin\u0259 nisb\u0259ti s\u00f6z m\u00f6vzusu oldu\u011funda, bu simvolu istifad\u0259 etdi. Leonard Eulerd\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259l\u0259n b\u0259zi riyaziyyat\u00e7\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259 bu simvol istifad\u0259 edilmi\u015fdir. Ancaq Leonard Eulerd\u0259n sonra g\u0259l\u0259n b\u00fct\u00fcn riyaziyyat\u00e7\u0131lar bu simvolu m\u0259nims\u0259yib istifad\u0259 etdil\u0259r. <strong>Pi<\/strong> h\u0259md\u0259 Arximed sabiti v\u0259 Ludolf \u0259d\u0259di olaraq da bilinir.<\/p>\n<p>Isaac Newton, Leonhard Euler, Fabrice Bellard, Nilakantha Somayaji v\u0259 Franciscus Vieta kimi elm tarixinin \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli adlar\u0131, <strong>Pi<\/strong> say\u0131n\u0131 istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k f\u0259rqli d\u00fcsturlar meydana g\u0259tirmi\u015fl\u0259r. \u018fsrl\u0259r \u0259vv\u0259l bel\u0259 riyaziyyat\u00e7\u0131lar <strong>Pi <\/strong>sabitin\u0259 istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k f\u0259rqli sah\u0259l\u0259rd\u0259 hesablamalar edilm\u0259sini t\u0259min ed\u0259c\u0259k d\u00fcsturlar \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. <strong>Pi <\/strong>say\u0131n\u0131n sonsuza q\u0259d\u0259r d\u00f6vrl\u00fc bir \u015f\u0259kild\u0259 davam ed\u0259n olmas\u0131 riyaziyyat\u00e7\u0131lar\u0131n bu \u0259d\u0259d\u0259 olan mara\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r bir \u00e7ox riyaziyyat\u00e7\u0131 Pi say\u0131n\u0131n tam d\u0259y\u0259rini ya da varsa t\u0259krar periodunu tapmaq \u00fc\u00e7\u00fcn says\u0131z ara\u015fd\u0131rma etmi\u015fdir. Nec\u0259 ki 2010-ci ild\u0259 Fabrice Bellard, Chudnovsky alqoritmini istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k <strong>Pi <\/strong>say\u0131n\u0131n ilk \u201c2.699.999.990.000\u201d pill\u0259sini tapma\u011f\u0131 bacarm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 komp\u00fcter texnologiyalar\u0131n ixtiras\u0131ndan \u00f6nc\u0259 \u0259l il\u0259 hesablayaraq Pi \u0259d\u0259din\u0259 daxil olan 620 r\u0259q\u0259mi tap\u0131blar. Texnologiyan\u0131n inki\u015faf\u0131l\u0259 is\u0259 hesablamalar\u0131n say\u0131 artma\u011fa ba\u015flay\u0131r. \u0130sve\u00e7r\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri 2021-ci ilin yay\u0131nda 108 g\u00fcn komp\u00fcterl\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259r\u0259k <strong>Pi <\/strong>\u0259d\u0259dinin 62. 8 trilyon r\u0259q\u0259mini hesablay\u0131blar. Bu say bizim \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox g\u00f6r\u00fcns\u0259d\u0259 sonsuza q\u0259d\u0259r davam ed\u0259n bir \u0259d\u0259d \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 d\u0259 \u00e7ox deyildi.<\/p>\n<p>Yadda\u015f\u0131 yax\u015f\u0131 olan insanlar is\u0259, <strong>Pi<\/strong> \u0259d\u0259din\u0259 daxil olan bu r\u0259q\u0259ml\u0259rd\u0259n \u0259n \u00e7ox 70 000 \u00a0r\u0259q\u0259mi \u0259zb\u0259rl\u0259y\u0259 bilibl\u0259r.\u00a0 \u018fslind\u0259 is\u0259 bu q\u0259d\u0259r r\u0259q\u0259mi \u0259zb\u0259rl\u0259m\u0259y\u0259 ehtiyac olmay\u0131b.<\/p>\n<p><strong>Pi<\/strong> \u2013nin ilk 152 r\u0259q\u0259mini bilm\u0259k dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn ara\u015fd\u0131rmalara b\u0259hs ed\u0259 bilir.<\/p>\n<p>NASA-da \u00f6z ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n\u0131n b\u0259zil\u0259rind\u0259 <strong>Pi<\/strong>-nin ilk 15 r\u0259q\u0259mind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00a0kifay\u0259tl\u0259nib. \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, riyazi sabitl\u0259 \u0259laq\u0259li f\u0259rziy\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u0259si bir q\u0259d\u0259r m\u0259ntiqli s\u0259sl\u0259nm\u0259s\u0259d\u0259 Pi \u0259d\u0259di il\u0259 b\u0259\u015f\u0259r tarixi aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259 m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzusu olaraq qal\u0131r.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqatlar zaman\u0131 Misir Ehramlar\u0131ndan tutmu\u015f d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n minl\u0259rl\u0259 ya\u015f\u0131 olan tikilil\u0259rin\u00a0 nec\u0259 in\u015fa edilm\u0259si haqq\u0131nda olan ara\u015fd\u0131rmalarda\u00a0 <strong>Pi <\/strong>\u0259d\u0259din\u0259 rast g\u0259linib.\u00a0 Amma Pi \u0259d\u0259dind\u0259n b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n sad\u0259c\u0259 d\u00fcst\u00fcrlardan v\u0259 riyazi hesablamalardan dan\u0131\u015fm\u0131r\u0131q.\u00a0 \u018ftraf\u0131m\u0131za baxsaq ist\u0259r i\u015f\u0131q, ist\u0259r s\u0259s dal\u011falar\u0131nda\u00a0 bel\u0259 <strong>Pi <\/strong>\u0259d\u0259di var. G\u00f6yqur\u015fa\u011f\u0131nda hans\u0131 r\u0259ngin hans\u0131 s\u0131ra il\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259c\u0259yini d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edir \u00a0v\u0259 pianoda\u00a0 Do notuna basd\u0131qda hans\u0131 s\u0259sin \u00e7\u0131xaca\u011f\u0131n\u0131da. H\u0259tta planetin d\u0259rinlikl\u0259rind\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259, onu tapa bil\u0259rsiz.<\/p>\n<p>B\u0259hs <strong>Pi<\/strong> \u0259d\u0259dinin nec\u0259 s\u0259sl\u0259ndiyini e\u015fitmisiniz? \u00a0<strong>Pi<\/strong> \u0259d\u0259dini t\u0259kc\u0259 elm adamlar\u0131 ara\u015fd\u0131rmay\u0131b. Bu sirli \u0259d\u0259d musiqicil\u0259rind\u0259 diqq\u0259tini \u00e7\u0259kib v\u0259 onlar r\u0259q\u0259ml\u0259ri notlara \u00e7evir\u0259r\u0259k b\u0259st\u0259l\u0259r yarad\u0131blar.<\/p>\n<p>Diqq\u0259t\u0259layiqdir ki, beyn\u0259lxalq <strong>\u201cPi\u201d<\/strong> g\u00fcn\u00fc g\u00f6rk\u0259mli fizik Albert Eyn\u015fteynin do\u011fum tarixin\u0259 t\u0259sad\u00fcf edir.<\/p>\n<p>\u00a9 B\u00fct\u00fcn h\u00fcquqlar qorunur. X\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n www.imm.az sayt\u0131na istinad z\u0259ruridir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcnyan\u0131n \u0259n sirli r\u0259q\u0259ml\u0259rind\u0259n biri Pi \u0259d\u0259didir 3. 14 ba\u015flay\u0131b sonsuza q\u0259d\u0259r ged\u0259n m\u0259h\u015fur irrasional \u0259d\u0259ddir. T\u0259qvim\u0259 g\u00f6r\u0259 3 \u2013c\u00fc ay\u0131n\u00a0 14 \u2013c\u00fc g\u00fcn\u00fc\u00a0 qeyd olunmas\u0131 da m\u0259hs bu \u0259d\u0259din yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131ndak\u0131 3 v\u0259 14 r\u0259q\u0259ml\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Pi g\u00fcn\u00fc\u00a0ilk d\u0259f\u0259 t\u0259nt\u0259n\u0259li \u015f\u0259kild\u0259\u00a01988-ci\u00a0ild\u0259 m\u0259h\u015fur fizik \u00a0Larry Shaw\u00a0t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0 AB\u015e-\u0131n San- Fransisko\u00a0\u015f\u0259h\u0259rind\u0259 qeyd edilmi\u015fdir v\u0259\u00a012 mart 2009-cu ild\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":43708,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43704"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43704"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43704\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":43709,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43704\/revisions\/43709"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/43708"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43704"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43704"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43704"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}