{"id":43749,"date":"2023-03-20T00:26:00","date_gmt":"2023-03-19T20:26:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=43749"},"modified":"2023-03-27T00:26:25","modified_gmt":"2023-03-26T20:26:25","slug":"novruz-bayrami-tarixi-v%c9%99-ad%c9%99tl%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2023\/03\/20\/novruz-bayrami-tarixi-v%c9%99-ad%c9%99tl%c9%99ri\/","title":{"rendered":"Novruz bayram\u0131:\u00a0 tarixi v\u0259 ad\u0259tl\u0259ri"},"content":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycana yaz\u0131n g\u0259li\u015fini simvoliz\u0259 ed\u0259n, \u00e7ox q\u0259dim zamanlardan xalq aras\u0131nda bir \u0259n\u0259n\u0259y\u0259 \u00e7evril\u0259n q\u0259dim xalq bayram\u0131d\u0131r Novruz bayram\u0131. Novruz bayram\u0131 \u015fimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 yaz\u0131n g\u0259li\u015fi il\u0259 eyni g\u00fcnd\u0259 qeyd olunur. 21 mart tarixind\u0259 gec\u0259 il\u0259 g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn b\u0259rab\u0259rl\u0259\u015fdiyi bu g\u00fcnd\u0259 q\u0259dim zamanlardan bir s\u0131ra xalqlar el\u0259 h\u0259m\u00e7inin az\u0259ril\u0259r d\u0259 yaz\u0131n g\u0259li\u015fini, t\u0259bi\u0259tin oyan\u0131\u015f\u0131n\u0131 yeni ilin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 kimi qeyd etmi\u015f \u015f\u0259nlikl\u0259r ke\u00e7irmi\u015fl\u0259r. Bu \u015f\u0259nlikl\u0259r t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycanda yox h\u0259m\u00e7inin d\u0259 \u0130ran, \u018ffqan\u0131stan, Tacikistan v\u0259 \u00d6zb\u0259kistanda v\u0259 bir s\u0131ra \u015f\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 qeyd olunur. H\u0259tta \u0130ran v\u0259 \u018ffqan\u0131stan t\u0259kc\u0259 bununla kifay\u0259tl\u0259nmirl\u0259r h\u0259min g\u00fcn onlarda t\u0259qvimin ilk g\u00fcn\u00fc hesab olunur v\u0259 yeni il 21 mart tarixind\u0259 ba\u015flay\u0131r.<\/p>\n<p>Novruz bayram\u0131 2009 \u2013 cu ild\u0259 YUNESKO t\u0259r\u0259find\u0259n qeyri -maddi m\u0259d\u0259ni irs siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015f, 2010 \u2013 cu ild\u0259 is\u0259 BMT Ba\u015f Asambleyas\u0131n\u0131n 64-c\u00fc sessiyas\u0131n\u0131n iclas\u0131nda 21 mart tarixi \u201d Beyn\u0259lxalq Novruz G\u00fcn\u00fc\u201d elan edilmi\u015fdir. Hal haz\u0131rda da bu bayram eyni qayda il\u0259 qeyd olunur.<\/p>\n<p>Novruz\u00a0 bir bayram kimi bahar\u0131n g\u0259lm\u0259si m\u00fcnasib\u0259til\u0259 geni\u015f miqyasda qeyd olunur v\u0259 sevincli bir hala \u2014 q\u0131\u015f\u0131n qurtarmas\u0131na v\u0259 bahar\u0131n g\u0259li\u015fin\u0259 h\u0259sr olunur. Aliml\u0259rin fikrinc\u0259 bu bayram\u0131n tarixi \u00e7ox q\u0259dimdir. Elmi ara\u015fd\u0131rmalar Novruz bayram\u0131n\u0131n ibtidas\u0131n\u0131 \u00e7ox \u0259ski \u00e7a\u011flarla \u2014 Z\u0259rd\u00fc\u015ft pey\u011f\u0259mb\u0259rimizin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrl\u0259 ba\u011flay\u0131r, onun ya\u015f\u0131n\u0131 \u0259n az\u0131 3700, \u0259n \u00e7oxu 5000 il\u0259 b\u0259rab\u0259r edirl\u0259r.<\/p>\n<p>Q\u0259dim Vavilonada bu bayram Nisan\u0131n (mart, aprel) 21 g\u00fcn\u00fc qeyd olunurdu v\u0259 12 g\u00fcn davam edirdi. Bununla bel\u0259 bu 12 g\u00fcn\u00fcn h\u0259r birisinin \u00f6z rituallar\u0131 (m\u0259rasim, ayin), \u00f6z \u0259yl\u0259nc\u0259l\u0259ri m\u00f6vc\u00fcd idi. \u0130lk yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259d\u0259 qeyd olunur ki, Novruz bayram\u0131 bizim eradan \u0259vv\u0259l 505-ci ild\u0259 yaranm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130slam xadiml\u0259ri bu bayrama h\u0259mi\u015f\u0259 dini r\u0259ng verm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ancaq Novruzun islamdan da \u0259vv\u0259l yaranmas\u0131n\u0131 g\u00f6rk\u0259mli maarif\u00e7il\u0259rd\u0259n Firdovsi, Rudaki, Avisenna, Nizami, S\u0259di, Hafiz v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 da t\u0259sdiq edirl\u0259r. Novruz bayram\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 tarixin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f yaz\u0131lardan Nizaminin &#8220;Siyas\u0259tnam\u0259&#8221;sini, \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n &#8220;Novruznam\u0259&#8221;sini v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Novruz qeyri-r\u0259smi qeyd olunurdu, \u00e7\u00fcnki h\u00f6kum\u0259t orqanlar\u0131 buna icaz\u0259 vermirdil\u0259r v\u0259 insanlar\u0131 t\u0259qib edirdil\u0259r. Ancaq b\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, \u0259srl\u0259rd\u0259n qalm\u0131\u015f \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r\u0259 sadiq olaraq, h\u0259r bir az\u0259rbaycanl\u0131 ail\u0259si bu bayram\u0131 qeyd edirdi.<\/p>\n<p>T\u0259bi\u0259tin, h\u0259yat\u0131n oyanmas\u0131 Novruzdan ba\u015flan\u0131r. Az\u0259rbaycan xalq\u0131 bunu \u00e7ox t\u0259nt\u0259n\u0259li v\u0259 h\u0259m d\u0259 Yeni ilin, yeni g\u00fcn\u00fcn \u2013 Novruzun g\u0259li\u015fin\u0259 \u0259n az\u0131 d\u00f6rd h\u0259ft\u0259 \u0259vv\u0259ld\u0259n qeyd etm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Bel\u0259 ki, h\u0259r h\u0259ft\u0259nin ikinci g\u00fcnl\u0259ri Su \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si, Od \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si, Yel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si v\u0259 Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si qeyd olunur. Xalq m\u00f6vhumat\u0131na \u0259sas\u0259n birinci \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 g\u00fcn\u00fc su v\u0259 su m\u0259nb\u0259l\u0259ri t\u0259z\u0259l\u0259nir v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259lir, ikinci \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 od, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 yel v\u0259 n\u0259hay\u0259t d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sind\u0259 t\u0259bi\u0259t oyan\u0131r v\u0259 bu bahar\u0131n g\u0259lm\u0259sind\u0259n x\u0259b\u0259r verir.<\/p>\n<p>Novruz bayram\u0131 q\u0259dim \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rl\u0259, oyunlarla z\u0259ngindir. Q\u0259dim \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rd\u0259n &#8220;X\u0131d\u0131r \u0130lyas&#8221; (m\u0259hsuldarl\u0131q, \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259 r\u0259mzi), &#8220;Kos-kosa&#8221; \u2014 meydan m\u0259z\u0259li oyunu (bahar\u0131n g\u0259lm\u0259si r\u0259mzi) v\u0259 falabaxman\u0131 qeyd etm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Su v\u0259 odla ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r var. Az\u0259rbaycan bir odlar \u00f6lk\u0259si kimi odla ba\u011fl\u0131 z\u0259ngin \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r\u0259 malikdir v\u0259 bu safla\u015fma, t\u0259mizl\u0259nm\u0259 \u0259lam\u0259tidir. Tonqallar qalan\u0131r v\u0259 Novruzdan \u0259vv\u0259l Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 ya\u015f\u0131ndan v\u0259 cinsind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq ham\u0131 tonqal\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259n tullanmal\u0131d\u0131r, \u00f6z\u00fc d\u0259 yeddi d\u0259f\u0259, ya bir tonqal\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259n yeddi d\u0259f\u0259 v\u0259 ya yeddi tonqal\u0131n h\u0259r\u0259sinin \u00fcst\u00fcnd\u0259n bir d\u0259f\u0259. Tullanark\u0259n bu s\u00f6zl\u0259r deyilir: &#8220;Sar\u0131l\u0131\u011f\u0131m s\u0259n\u0259, q\u0131rm\u0131z\u0131l\u0131\u011f\u0131n m\u0259n\u0259&#8221;. Tonqal he\u00e7 vaxt su il\u0259 s\u00f6nd\u00fcr\u00fclm\u00fcr. Tonqal \u00f6z\u00fc s\u00f6n\u0259nd\u0259n sonra cavan o\u011flan v\u0259 q\u0131zlar h\u0259min tonqal\u0131n k\u00fcl\u00fcn\u00fc y\u0131\u011f\u0131b, evd\u0259n k\u0259nar bir yer\u0259, \u00e7\u00f6l\u0259 at\u0131rlar. Bu o dem\u0259kdir ki, tonqal\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259n tullanan b\u00fct\u00fcn ail\u0259 \u00fczvl\u0259rinin b\u0259db\u0259xt\u00e7iliyi at\u0131lan k\u00fcll\u0259 birlikd\u0259 ail\u0259d\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Su il\u0259 safla\u015fma is\u0259 suyun real \u0259lam\u0259til\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. Su il\u0259 \u0259laq\u0259dar olan \u0259n\u0259n\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycanda t\u0259z\u0259 ill\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. T\u0259z\u0259 ild\u0259 axar suyun \u00fcst\u00fcnd\u0259n tullanmaqla ke\u00e7\u0259n ilin g\u00fcnahlar\u0131n\u0131 yumu\u015f olursan. Bundan ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn ail\u0259 \u00fczvl\u0259ri \u00f6t\u0259n ilin ax\u0131r\u0131nc\u0131 gec\u0259si, yatmazdan \u0259vv\u0259l biri-birinin \u00fcst\u00fcn\u0259 su \u00e7il\u0259yirl\u0259r. Deyil\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259 ax\u0131r\u0131nc\u0131 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 gec\u0259si b\u00fct\u00fcn axar sular dayan\u0131r v\u0259 ham\u0131 ona s\u0259cd\u0259 edir, h\u0259tda a\u011faclar da yer\u0259 \u0259yilir. \u018fg\u0259r t\u0259z\u0259 il ax\u015fam\u0131 h\u0259r k\u0259s bu sudan i\u00e7\u0259rdis\u0259, onlar T\u0259z\u0259 ild\u0259 b\u00fct\u00fcn x\u0259st\u0259likl\u0259rd\u0259n uzaqla\u015fard\u0131lar.<\/p>\n<p>Novruzun \u0259n y\u00fcks\u0259k zirv\u0259si k\u00f6hn\u0259 il \u00f6z s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rini t\u0259z\u0259 il\u0259 ver\u0259nd\u0259 olur. Bu anda k\u00f6hn\u0259 \u0259n\u0259n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Novruzun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 top v\u0259 t\u00fcf\u0259ngl\u0259rd\u0259n yayl\u0131m at\u0259\u015fl\u0259ri a\u00e7\u0131l\u0131r. H\u0259l\u0259 XIX \u0259srd\u0259 N.Dubrovin bu haqda bel\u0259 yazm\u0131\u015fd\u0131r: &#8220;Az\u0259rbaycanda Bahar\u0131n g\u0259lm\u0259sini \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 k\u0259ndl\u0259rd\u0259 a\u00e7\u0131lan yayl\u0131m at\u0259\u015fl\u0259ri bildirirdi&#8221;. Az\u0259rbaycanda Novruz bayram\u0131 t\u0259nt\u0259n\u0259sinin i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 olan Adam Oleari h\u0259l\u0259 1637-ci ild\u0259 yaz\u0131rd\u0131: &#8220;M\u00fcn\u0259ccim (astroloq) tez-tez arxas\u0131ndan qalxaraq, astronomik cihaz v\u0259 g\u00fcn\u0259\u015f saat\u0131 vasit\u0259sil\u0259 g\u00fcn\u0259\u015fin h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259yin ed\u0259r\u0259k, g\u00fcnd\u00fczl\u0259 gec\u0259nin b\u0259rab\u0259rl\u0259\u015fdiyi anda elan etdi: &#8220;T\u0259z\u0259 il g\u0259ldi&#8221; v\u0259 el\u0259 bu anda yayl\u0131m at\u0259\u015fl\u0259ri ba\u015fland\u0131, \u015f\u0259h\u0259rin q\u00fcll\u0259l\u0259rind\u0259n v\u0259 divarlardan musiqi s\u0259dalar\u0131 ucald\u0131. Bel\u0259likl\u0259 Bahar bayram\u0131 ba\u015fland\u0131&#8221;.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131lar bayram s\u00fcfr\u0259sin\u0259 ciddi diqq\u0259t yetirirl\u0259r. S\u00fcfr\u0259d\u0259 adlar\u0131 da &#8220;S&#8221; h\u0259rfind\u0259n ba\u015flayan yeddi n\u00f6v x\u00f6r\u0259k olmal\u0131d\u0131r. S\u00fcfr\u0259d\u0259 h\u0259m\u00e7inin sumax, sirk\u0259, s\u00fcd, s\u0259m\u0259ni, s\u0259bzi v\u0259 s. olmal\u0131d\u0131r. Bunlardan ba\u015fqa masan\u0131n \u00fcst\u00fcn\u0259 g\u00fczg\u00fc v\u0259 \u015famlar qoyulur, g\u00fczg\u00fcn\u00fcn \u00fcst\u00fcn\u0259 boyanm\u0131\u015f yumurtalar qoyulur. Bunlar\u0131n da \u00f6z r\u0259mzi m\u0259nas\u0131 var: \u015fam &#8211; od, i\u015f\u0131q dem\u0259kdir (hans\u0131 ki, insan\u0131 b\u0259dn\u0259z\u0259rd\u0259n qoruyur), g\u00fczg\u00fc ayd\u0131nl\u0131q r\u0259mzidir.<\/p>\n<p>\u018fn\u0259n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 bayram\u0131n ilk g\u00fcn\u00fc ham\u0131 evd\u0259 olmal\u0131d\u0131r. Xalq aras\u0131nda deyirl\u0259r: &#8220;\u018fg\u0259r bayram g\u00fcn\u00fc evd\u0259 olmasan, yeddi il evd\u0259 olmayacaqsan&#8221;. Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 bir qayda olaraq, \u00e7\u00f6l qap\u0131lar\u0131 ba\u011flanm\u0131rd\u0131. T\u0259z\u0259 ilin birinci g\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00fcn gec\u0259 i\u015f\u0131qlar s\u00f6nd\u00fcr\u00fclm\u00fcr, s\u00f6nm\u00fc\u015f od, i\u015f\u0131q b\u0259db\u0259xt\u00e7ilik \u0259lam\u0259tidir.<\/p>\n<p>Novruzu qeyd ed\u0259rk\u0259n k\u0259ndlil\u0259r t\u0259z\u0259 ilin nec\u0259 ke\u00e7m\u0259yini: quru v\u0259 yaxud ya\u011f\u0131nt\u0131l\u0131, m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n d\u0259r\u0259c\u0259sini t\u0259yin edirdil\u0259r. \u018fn\u0259n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 Novruzun birinci g\u00fcn\u00fcn\u00fc &#8211; yaz, ikincini &#8211; yay, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcn\u00fc &#8211; pay\u0131z, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fcn\u00fc is\u0259 &#8211; q\u0131\u015f say\u0131rlar. \u018fg\u0259r birinci g\u00fcn k\u00fcl\u0259ksiz v\u0259 ya\u011fmursuz olarsa, dem\u0259li bu yaz k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 i\u015fl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli olacaq. \u018fksin\u0259 ya\u011fmurlu, k\u00fcl\u0259k olsa, dem\u0259li b\u00fct\u00fcn yaz bel\u0259 olacaq. Qalan \u00fc\u00e7 g\u00fcnl\u0259rd\u0259 d\u0259 yay\u0131n, pay\u0131z\u0131n v\u0259 q\u0131\u015f\u0131n nec\u0259 olaca\u011f\u0131 t\u0259yin olunurdu.<\/p>\n<p>Novruz \u015f\u0259n v\u0259 sevimli bayramd\u0131r. Novruz xalq\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fct\u00fcn varl\u0131qlar\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259n bayramd\u0131r.<\/p>\n<p><em>azerbaijan.az<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycana yaz\u0131n g\u0259li\u015fini simvoliz\u0259 ed\u0259n, \u00e7ox q\u0259dim zamanlardan xalq aras\u0131nda bir \u0259n\u0259n\u0259y\u0259 \u00e7evril\u0259n q\u0259dim xalq bayram\u0131d\u0131r Novruz bayram\u0131. Novruz bayram\u0131 \u015fimal yar\u0131mk\u00fcr\u0259sind\u0259 yaz\u0131n g\u0259li\u015fi il\u0259 eyni g\u00fcnd\u0259 qeyd olunur. 21 mart tarixind\u0259 gec\u0259 il\u0259 g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn b\u0259rab\u0259rl\u0259\u015fdiyi bu g\u00fcnd\u0259 q\u0259dim zamanlardan bir s\u0131ra xalqlar el\u0259 h\u0259m\u00e7inin az\u0259ril\u0259r d\u0259 yaz\u0131n g\u0259li\u015fini, t\u0259bi\u0259tin oyan\u0131\u015f\u0131n\u0131 yeni ilin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 kimi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43749"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43749"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43749\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":43751,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43749\/revisions\/43751"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43749"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43749"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43749"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}