{"id":43888,"date":"2023-04-10T13:23:55","date_gmt":"2023-04-10T09:23:55","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=43888"},"modified":"2023-04-10T13:23:56","modified_gmt":"2023-04-10T09:23:56","slug":"t%c9%99dqiqat-kriogen-dovrund%c9%99-yer-kur%c9%99sind%c9%99-canlilar-nec%c9%99-sag-qala-bilibl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2023\/04\/10\/t%c9%99dqiqat-kriogen-dovrund%c9%99-yer-kur%c9%99sind%c9%99-canlilar-nec%c9%99-sag-qala-bilibl%c9%99r\/","title":{"rendered":"T\u0259dqiqat: Kriogen d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 canl\u0131lar nec\u0259 sa\u011f qala bilibl\u0259r?"},"content":{"rendered":"<p>Planetimizd\u0259ki h\u0259yat 720-635 milyon il \u0259vv\u0259ll\u0259r m\u00f6vcud olmu\u015f Kriogen D\u00f6vr\u00fcnd\u0259 s\u0259rt s\u0131naqla \u00fczl\u0259\u015fib. Bu uzun d\u00f6vrd\u0259 Yer k\u00fcr\u0259si buzlaqlarla \u0259hat\u0259 olunub v\u0259 kosmosdan par\u0131ldayan a\u011f qartopu kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcb. &#8220;Qartopu Yeri&#8221; adlanan bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 canl\u0131lar birt\u0259h\u0259r sa\u011f qalma\u011f\u0131 bacar\u0131b. Yeni bir ara\u015fd\u0131rma bunun s\u0259b\u0259bini daha d\u0259rind\u0259n izah ed\u0259 bilir.<\/p>\n<p>\u00c7inin m\u0259rk\u0259zi Hubei \u0259yal\u0259tind\u0259 qara \u015fistd\u0259 tap\u0131lan d\u0259niz yosunu fosill\u0259ri o d\u00f6vrd\u0259 ya\u015famaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli d\u0259niz m\u00fchitinin oldu\u011funu s\u00fcbut edib. Tap\u0131nt\u0131lar g\u00f6st\u0259rir ki, Kriogen d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 canl\u0131 al\u0259min \u00e7oxh\u00fcceyr\u0259li n\u00f6vl\u0259ri donmu\u015f halda ya\u015faya bilibl\u0259r. Bu fosill\u0259r q\u00fctbl\u0259rd\u0259n ekvatora do\u011fru b\u00f6y\u00fck buz t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rinin uzand\u0131\u011f\u0131 Kriogen D\u00f6vr\u00fcn\u00fcn ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 aiddir. Marino Buz D\u00f6vr\u00fc adlanan bu interval t\u0259xmin\u0259n 651 milyon il \u0259vv\u0259ld\u0259n 635 milyon il \u0259vv\u0259l\u0259 q\u0259d\u0259r davam edib.<\/p>\n<p>\u00c7in Yer Elml\u0259ri Universitetinin geobioloqu, t\u0259dqiqat\u0131n apar\u0131c\u0131 m\u00fc\u0259llifi Huyue Sonq deyib: &#8220;Bu t\u0259dqiqat\u0131n \u0259sas tap\u0131nt\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131q su &#8211; buzsuz \u015f\u0259raitin Marino Buz D\u00f6vr\u00fcn\u00fcn azalma m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259 orta enlik okean b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00f6vcud olmas\u0131d\u0131r&#8221; dedi. Alimin \u201cNature Communications\u201d jurnal\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f m\u0259qal\u0259sind\u0259 deyilir: &#8220;T\u0259dqiqat\u0131m\u0131z g\u00f6st\u0259rir ki, \u0259n az\u0131 Marinoda &#8220;Qartopu Yeri&#8221; hadis\u0259sinin sonuna yax\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u0259razil\u0259r \u0259vv\u0259ll\u0259r d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fcy\u00fcnd\u0259n \u00e7ox daha b\u00f6y\u00fck olan orta enlik okeanlar\u0131na q\u0259d\u0259r uzan\u0131rd\u0131. \u018fvv\u0259lki ara\u015fd\u0131rmalar bel\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f sah\u0259l\u0259rinin, \u0259n yax\u015f\u0131 halda, yaln\u0131z tropik \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud oldu\u011funu t\u0259sdiq edirdi. Ya\u015fay\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli okeanlar\u0131n daha geni\u015f \u0259razil\u0259ri \u00e7oxh\u00fcceyr\u0259li d\u0259niz yosunu kimi m\u00fcr\u0259kk\u0259b orqanizml\u0259rin harada v\u0259 nec\u0259 sa\u011f qald\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha yax\u015f\u0131 izah edir. Tap\u0131nt\u0131lar g\u00f6st\u0259rir ki, d\u00fcnya okeanlar\u0131 tamamil\u0259 donmay\u0131b v\u0259 \u00e7oxh\u00fcceyr\u0259li orqanizml\u0259rin &#8211; bitkil\u0259r, heyvanlar, g\u00f6b\u0259l\u0259kl\u0259r v\u0259 protistl\u0259r adlanan b\u0259zi \u0259sas\u0259n t\u0259kh\u00fcceyr\u0259li orqanizml\u0259r d\u0259 daxil olmaqla, b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar\u0131n sa\u011f qala bildiyi yerl\u0259rd\u0259 ya\u015famaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli s\u0131\u011f\u0131nacaqlar olub\u201d.<\/p>\n<p>Yer k\u00fcr\u0259si t\u0259xmin\u0259n 4,5 milyard il \u0259vv\u0259l meydana g\u0259lib. \u0130lk t\u0259kh\u00fcceyr\u0259li orqanizml\u0259r planetin m\u00f6vcudlu\u011funun t\u0259qrib\u0259n ilk milyard ilind\u0259 yaran\u0131b. \u00c7oxh\u00fcceyr\u0259li orqanizml\u0259r daha sonra, b\u0259lk\u0259 d\u0259 2 milyard il \u0259vv\u0259l yaran\u0131b. Ancaq yaln\u0131z Kriogen D\u00f6vr\u00fcnd\u0259n sonra daha isti \u015f\u0259rtl\u0259r geri qay\u0131d\u0131b v\u0259 t\u0259xmin\u0259n 540 milyon il \u0259vv\u0259l m\u00fcxt\u0259lif h\u0259yat formalar\u0131n\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259 geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 yol a\u00e7\u0131b.<\/p>\n<p>Aliml\u0259r &#8220;Qartopu Yer&#8221;in ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 daha yax\u015f\u0131 anlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Onlar hesab edirl\u0259r ki, g\u00fcn\u0259\u015f radiasiyas\u0131n\u0131n a\u011f buz t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n s\u0131\u00e7ramas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 g\u00fcn\u0259\u015f istiliyinin \u00e7ox azalm\u0131\u015f hiss\u0259si planetin s\u0259thin\u0259 \u00e7ata bilib. \u201cVirginia Tech\u201d laboratoriyas\u0131n\u0131n geobioloqu v\u0259 t\u0259dqiqat\u0131n h\u0259mm\u00fc\u0259llifi \u015euhai Xiao bunu bel\u0259 izah edib: &#8220;Atmosferd\u0259ki karbon dioksid s\u0259viyy\u0259l\u0259rinin bu hadis\u0259l\u0259rd\u0259n d\u0259rhal \u0259vv\u0259l k\u0259skin \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcn\u0259 inan\u0131l\u0131r, bu da q\u00fctb buz \u00f6rt\u00fckl\u0259rinin geni\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 daha \u00e7ox g\u00fcn\u0259\u015f radiasiyas\u0131n\u0131n kosmosa geri \u0259ks olunmas\u0131na s\u0259b\u0259b olub. Zamanla qartopu \u015f\u0259klind\u0259 olan Yer k\u00fcr\u0259si mavi v\u0259 ya\u015f\u0131l r\u0259ngl\u0259r\u0259 b\u00fcr\u00fcn\u00fcb\u201d.<\/p>\n<p>Qara \u015fistd\u0259 a\u015fkarlanan d\u0259niz yosunu v\u0259 b\u0259zi dig\u0259r \u00e7oxh\u00fcceyr\u0259li orqanizml\u0259rin fosill\u0259ri g\u00fcn\u0259\u015f \u015f\u00fcas\u0131 il\u0259 i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lan dayaz d\u0259niz m\u00fchitind\u0259 ya\u015fayan fotosintetik orqanizml\u0259r olublar. \u00c7in Yer Elml\u0259ri Universitetinin paleontoloqu v\u0259 t\u0259dqiqat\u0131n h\u0259mm\u00fc\u0259llifi Qin Ye bildirib ki, fosill\u0259r s\u0131x\u0131lm\u0131\u015f \u00fczvi karbon t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259ri kimi qorunub saxlan\u0131l\u0131b. Q\u0131rm\u0131z\u0131 yosunlar, ya\u015f\u0131l yosunlar v\u0259 g\u00f6b\u0259l\u0259kl\u0259r d\u0259 daxil olmaqla, \u00e7oxh\u00fcceyr\u0259li orqanizml\u0259r Kriogend\u0259n \u0259vv\u0259l ortaya \u00e7\u0131x\u0131b v\u0259 h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 m\u0259hv olmaqdan qurtula bilibl\u0259r.<\/p>\n<p>Kriogen buz eras\u0131 t\u0259xmin\u0259n 10 min il \u0259vv\u0259l sona \u00e7atan insanlar\u0131n sa\u011f qald\u0131\u011f\u0131 \u0259n son Buz D\u00f6vr\u00fcnd\u0259n daha soyuq olub. \u018fn son Buz D\u00f6vr\u00fc il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259, buzlaqlar\u0131n \u0259hat\u0259 dair\u0259si daha geni\u015f idi v\u0259 okean\u0131n \u00e7ox hiss\u0259si donmu\u015fdu. \u00c7inli alim Xiao bildirib ki, &#8220;Qartopu Yeri&#8221; hadis\u0259l\u0259rinin Yerd\u0259ki h\u0259yat \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli \u00e7\u0259tinlikl\u0259r oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259m\u0259k \u0259dal\u0259tlidir. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 canl\u0131lar\u0131n ya\u015famas\u0131 da m\u00f6c\u00fcz\u0259dir, lakin g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, h\u0259yat, o c\u00fcml\u0259d\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b eukaryotik orqanizml\u0259r biosferin dayan\u0131ql\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiq ed\u0259r\u0259k sa\u011f qalma\u011f\u0131 bacar\u0131blar.<\/p>\n<p><em>azertag.az<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Planetimizd\u0259ki h\u0259yat 720-635 milyon il \u0259vv\u0259ll\u0259r m\u00f6vcud olmu\u015f Kriogen D\u00f6vr\u00fcnd\u0259 s\u0259rt s\u0131naqla \u00fczl\u0259\u015fib. Bu uzun d\u00f6vrd\u0259 Yer k\u00fcr\u0259si buzlaqlarla \u0259hat\u0259 olunub v\u0259 kosmosdan par\u0131ldayan a\u011f qartopu kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcb. &#8220;Qartopu Yeri&#8221; adlanan bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 canl\u0131lar birt\u0259h\u0259r sa\u011f qalma\u011f\u0131 bacar\u0131b. Yeni bir ara\u015fd\u0131rma bunun s\u0259b\u0259bini daha d\u0259rind\u0259n izah ed\u0259 bilir. \u00c7inin m\u0259rk\u0259zi Hubei \u0259yal\u0259tind\u0259 qara \u015fistd\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43888"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43888"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43888\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":43890,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43888\/revisions\/43890"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43888"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43888"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43888"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}