{"id":43988,"date":"2023-04-20T11:43:51","date_gmt":"2023-04-20T07:43:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=43988"},"modified":"2023-04-20T11:43:52","modified_gmt":"2023-04-20T07:43:52","slug":"general-misir-m%c9%99rdanov-yazir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2023\/04\/20\/general-misir-m%c9%99rdanov-yazir\/","title":{"rendered":"General &#8211;\u00a0Misir M\u0259rdanov yaz\u0131r"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Misir M\u018fRDANOV<\/em><\/strong><br><strong><em>AMEA Riyaziyyat v\u0259 Mexanika \u0130nstitutunun direktoru, fizika-riyaziyyat elml\u0259ri doktoru, professor<\/em><\/strong><br><\/p>\n\n\n\n<p><strong>1941-ci ild\u0259 Sovet qo\u015funlar\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 daxil olub Milli h\u00f6kum\u0259tin qurulmas\u0131na yard\u0131m etmi\u015fdi. Ancaq bu hadis\u0259l\u0259r m\u00fcharib\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi, m\u0259\u011flubiyy\u0259t xofu uzaqla\u015fma\u011fa ba\u015flayan 1943-c\u00fc ild\u0259n sonra Sovet siyas\u0259ti d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 \u0130randa yarad\u0131lm\u0131\u015f (\u00f6t\u0259n m\u0259qal\u0259d\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f) Az\u0259rbaycan Milli h\u00f6kum\u0259tini tarixin arxivin\u0259 atmaq fikri yarand\u0131. M\u00fcharib\u0259 bit\u0259nd\u0259n sonra is\u0259 Mikoyanlar\u0131n t\u0259siri istisna edilm\u0259d\u0259n Stalin C\u0259nubi Az\u0259rbaycanla \u015eimali Az\u0259rbaycan\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259sinin G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Erm\u0259nistan \u00fc\u00e7\u00fcn potensial t\u0259hl\u00fck\u0259 yaradaca\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almaqla birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 r\u0259dd etdi. 1946-c\u0131 ilin aprelind\u0259 Tehranda Sovet-\u0130ran sazi\u015find\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan m\u0259s\u0259l\u0259si \u0130ran\u0131n daxili i\u015fi kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndiril\u0259nd\u0259n sonra \u0130ran qo\u015funlar\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycana h\u00fccuma ke\u00e7di, minl\u0259rl\u0259 insan g\u00fcll\u0259l\u0259ndi, edam edildi, zindanlara at\u0131ld\u0131, minl\u0259rl\u0259 soyda\u015f\u0131m\u0131z SSR\u0130-y\u0259 s\u0131\u011f\u0131nmaq arzusuyla Nax\u00e7\u0131van s\u0259rh\u0259din\u0259 g\u0259ldi. Mirc\u0259f\u0259r Ba\u011f\u0131rovun k\u00f6m\u0259k arzusuyla yalvar\u0131\u015f s\u0259viyy\u0259li xahi\u015fl\u0259rin\u0259 he\u00e7 bir \u0259h\u0259miyy\u0259t verm\u0259y\u0259n Stalinin cavab\u0131 q\u0131sa oldu:&#8221;5-6 milyon az\u0259rbaycanl\u0131ya g\u00f6r\u0259 m\u0259n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sin\u0259 ba\u015flaya bilm\u0259r\u0259m!&#8221; Bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn\u00fcn i\u00e7ind\u0259 10 min\u0259 yax\u0131n insan s\u0259rh\u0259di ke\u00e7di,\u00a0 Nax\u00e7\u0131vana g\u0259l\u0259n qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n ard\u0131-aras\u0131 k\u0259silmirdi. V\u0259ziyy\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n \u0130ran, AB\u015e v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 k\u0259\u015ffiyyat orqanlar\u0131 bu qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n s\u0131ras\u0131na \u00f6z agenturas\u0131n\u0131 qo\u015faraq SSR\u0130-y\u0259 c\u0259suslar\u0131n\u0131 yerl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259\u00a0 ba\u015flad\u0131lar.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259 bir qar\u0131\u015f\u0131q d\u00f6vrd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin kim oldu\u011fu, hans\u0131 potensiala malik olmas\u0131 ayd\u0131n sezilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Sovet-\u0130ran s\u0259rh\u0259dinin Nax\u00e7\u0131van hiss\u0259sind\u0259&nbsp; c\u0259suslar\u0131n tutulmas\u0131, if\u015fa edilm\u0259si \u00f6z say\u0131na g\u00f6r\u0259 SSR\u0130-nin dig\u0259r b\u00fct\u00fcn \u0259razil\u0259rd\u0259n k\u0259skin f\u0259rql\u0259nirdi v\u0259 bu, diqq\u0259ti c\u0259lb etm\u0259y\u0259 bilm\u0259zdi. 1947-ci ild\u0259 art\u0131q ba\u015f leytenant olan Heyd\u0259r \u018fliyev Nax\u00e7\u0131van DTK-s\u0131n\u0131n 5-ci \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259isi t\u0259yin olunur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu, o zamanlar idi ki, \u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra SSR\u0130-nin xarici siyas\u0259ti k\u0259skin d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qal\u0131rd\u0131. Siyasi termin kimi yeni yaranm\u0131\u015f &#8220;d\u0259mir p\u0259rd\u0259&#8221; b\u00fct\u00fcn Sovet s\u0259rh\u0259dl\u0259rind\u0259, x\u00fcsusil\u0259 daha \u015f\u00fcbh\u0259li v\u0259 &#8220;etibars\u0131z&#8221; hesab edil\u0259n c\u0259nub h\u00fcdudlar\u0131nda endirildi, burada daha qal\u0131n v\u0259 ke\u00e7ilm\u0259z olmaq \u015f\u0259rtil\u0259 t\u0259tbiq edildi. Eyni zamanda m\u00fcharib\u0259d\u0259 SSR\u0130-nin m\u00fctt\u0259fiqi olmu\u015f, lakin onun m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra b\u00fct\u00fcn m\u00fctt\u0259fiqlik \u015f\u0259rtl\u0259rind\u0259n imtina etdiyini v\u0259&nbsp; siyasi x\u0259yan\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259n AB\u015e, \u0130ngilt\u0259r\u0259 v\u0259 dig\u0259r Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259ri &#8220;soyuq m\u00fcharib\u0259y\u0259&#8221; ba\u015flad\u0131lar: ideoloji t\u0259xribat, g\u00fccl\u00fc t\u0259bli\u011fat, dissident h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 v\u0259 daxild\u0259ki siyasi \u0259leyhdarlar\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n psixoloji f\u0259aliyy\u0259t g\u00fccl\u0259ndirildi. T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 \u0130ran kimi m\u00fctt\u0259fiq \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 s\u0259rh\u0259dd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n, \u0259halisi milli v\u0259 dini tell\u0259rl\u0259 onlara s\u0131x ba\u011fl\u0131 olan, eyni zamanda neft v\u0259 qazla z\u0259ngin, \u00e7oxsayl\u0131 h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259r, aerodromlar, texnikalar yerl\u0259\u015fdirilmi\u015f, \u0259lveri\u015fli geostrateji m\u00f6vqeli Az\u0259rbaycan Q\u0259rb \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck maraq obyekti idi. H\u0259m 1937-ci ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n repressiyalarda, h\u0259m d\u0259 m\u00fcharib\u0259d\u0259 dig\u0259r respublikalara nisb\u0259t\u0259n xeyli art\u0131q itkil\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n daxili naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131 da bu respublikada&nbsp; i\u011fti\u015fa\u015flar t\u00f6r\u0259dib onu T\u00fcrkiy\u0259, yaxud \u0130ranla birl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259, bununla da SSR\u0130-ni daxild\u0259n par\u00e7alama\u011fa&nbsp; yax\u015f\u0131 \u0259sas verirdi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Az\u0259rbaycana g\u00f6nd\u0259ril\u0259n t\u0259xribat\u00e7\u0131 qruplar\u0131n say\u0131 v\u0259 keyfiyy\u0259ti art\u0131r\u0131lma\u011fa ba\u015flad\u0131. Bel\u0259 bir k\u0259skin \u015f\u0259raitd\u0259 SSR\u0130-nin x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131 da cavab t\u0259dbirl\u0259ri g\u00f6rm\u0259k, agentl\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259si yaratmaq, h\u0259min k\u0259\u015ffiyyat\u00e7\u0131lar\u0131 qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin x\u00fcsusi xidm\u0259t qurumlar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirm\u0259k, v\u0259ziyy\u0259t\u0259 tam n\u0259zar\u0259ti t\u0259\u015fkil etm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 idi.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u00fcharib\u0259d\u0259n qalib \u00e7\u0131xan SSR\u0130-nin \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k siyas\u0259ti m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra formala\u015fma\u011fa ba\u015flayan Stalin-Molotov doktrinas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edirdi. 1945-ci il iyunun 7-d\u0259 SSR\u0130 xalq xarici i\u015fl\u0259r komissar\u0131 V.Molotov T\u00fcrkiy\u0259nin SSR\u0130-d\u0259ki s\u0259firi S.Sarperi d\u0259v\u0259t ed\u0259r\u0259k Bo\u011fazlara birg\u0259 n\u0259zar\u0259t, Bosfor v\u0259 Dardanel rayonunda Sovetl\u0259r\u0259 h\u0259rbi baza verilm\u0259si, Qars v\u0259 \u018frdahan\u0131n &#8220;SSR\u0130-y\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131&#8221; haqq\u0131nda Sovet h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259l\u0259bl\u0259rini elan etmi\u015fdi. \u00dcst\u0259lik, Mikoyanlar\u0131n t\u0259hriki il\u0259 &#8220;T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 SSR\u0130 aras\u0131nda bufer zona yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259&#8221; Erm\u0259nistanda ya\u015fayan&nbsp; az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si, onlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 torpaqlarda xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259rin yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si haqda d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edilmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259 bir m\u00fcr\u0259kk\u0259b siyasi \u015f\u0259raitd\u0259 &#8211; 1948-ci ild\u0259, 25 ya\u015fl\u0131 Heyd\u0259r \u018fliyev x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131nda m\u0259sul v\u0259zif\u0259d\u0259 idi. G\u00f6zl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f ver\u0259n bu soyq\u0131r\u0131m siyas\u0259ti v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, xalq\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259tiril\u0259n olmaz\u0131n oyunlar v\u0259 m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tl\u0259r, minill\u0259rl\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 torpaqlardan zorla deportasiya edilm\u0259si bu g\u0259nc o\u011flan\u0131n yadda\u015f\u0131nda d\u0259rin izl\u0259r burax\u0131rd\u0131.&nbsp; \u00d6z valideynl\u0259rinin d\u0259 bel\u0259c\u0259 do\u011fma ocaqlar\u0131ndan qovulmas\u0131 haqda e\u015fitdiyi s\u00f6hb\u0259tl\u0259r, onlar\u0131n rastla\u015fd\u0131\u011f\u0131 haqs\u0131zl\u0131qlar bar\u0259d\u0259 a\u011fsaqqallar\u0131n dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 ac\u0131 xatir\u0259l\u0259r u\u015faql\u0131qdan \u00fcr\u0259yind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259 yer el\u0259mi\u015fdi. Ancaq h\u0259l\u0259 1948-ci il idi, onun n\u0259 is\u0259 etm\u0259k imkan\u0131 yox idi, qar\u015f\u0131da is\u0259 \u00e7\u0259tin h\u0259yat yolu, erm\u0259nil\u0259r d\u0259 daxil olmaqla onun mill\u0259tini sev\u0259 bilm\u0259y\u0259n, yaxud sevm\u0259k s\u0259viyy\u0259sind\u0259 olmayan d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin yaratd\u0131\u011f\u0131 mane\u0259l\u0259r, s\u0131naqlar dayan\u0131rd\u0131, 40 il\u0259 yax\u0131n bu imtahanlardan, labirintl\u0259rd\u0259n ke\u00e7\u0259-ke\u00e7\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rini neytralla\u015fd\u0131rma\u011f\u0131, xalq\u0131na qar\u015f\u0131 bel\u0259 t\u0259xribatlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 imkan verm\u0259m\u0259yi bacaracaqd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu hamar olmayan \u00f6m\u00fcr yolunda \u00e7ox t\u0259xribatlar g\u00f6r\u0259c\u0259kdi, 1967-ci ild\u0259 d\u0259, 1976-c\u0131 ild\u0259 d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u0259rs\u0259m \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar olacaqd\u0131, m\u00fcxt\u0259lif xarici t\u0259zyiql\u0259rin t\u0259siri alt\u0131nda Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131ndan b\u0259zi hiss\u0259l\u0259ri ay\u0131r\u0131b Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirm\u0259k bar\u0259d\u0259 mitinql\u0259r t\u0259\u015fkil edil\u0259c\u0259kdi, ancaq bu t\u0259xribatlar\u0131n ham\u0131s\u0131 Markaryanlar\u0131n, Qriqoryanlar\u0131n g\u00fcll\u0259l\u0259nm\u0259si kimi hadis\u0259l\u0259rl\u0259 yekunla\u015facaq, Az\u0259rbaycandan bir qar\u0131\u015f torpaq da qopar\u0131la bilm\u0259y\u0259c\u0259kdi. Ancaq 1987-ci ild\u0259n sonra&#8230; Bu bar\u0259d\u0259 n\u00f6vb\u0259ti m\u0259qal\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259trafl\u0131 dan\u0131\u015f\u0131lacaq.<\/p>\n\n\n\n<p>Burada is\u0259 qeyd ed\u0259k ki, h\u0259min m\u00fcdhi\u015f hadis\u0259l\u0259rd\u0259n t\u0259xmin\u0259n 50 il sonra, xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 siyasi hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131dan v\u0259 \u00fcr\u0259yind\u0259 o nisgili ya\u015fadan Heyd\u0259r \u018fliyev 1997-ci il dekabr\u0131n 18-d\u0259 &#8220;1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; 656 \u2116-li tarixi bir f\u0259rman imzalad\u0131: &#8220;Son iki \u0259srd\u0259 Qafqazda az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259&nbsp; xalq\u0131m\u0131z a\u011f\u0131r m\u0259hrumiyy\u0259tl\u0259r\u0259, milli faci\u0259 v\u0259 m\u0259\u015f\u0259qq\u0259tl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259rh\u0259l\u0259-m\u0259rh\u0259l\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdiril\u0259n bel\u0259 qeyri-insani siyas\u0259t n\u0259tic\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar indi Erm\u0259nistan adland\u0131r\u0131lan \u0259razid\u0259n &#8211; min ill\u0259r boyu ya\u015fad\u0131qlar\u0131 \u00f6z do\u011fma tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131naraq k\u00fctl\u0259vi q\u0259tl v\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlara m\u0259ruz qalm\u0131\u015f, xalq\u0131m\u0131za m\u0259xsus minl\u0259rl\u0259 tarixi-m\u0259d\u0259ni abid\u0259 v\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259ni da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b viran edilmi\u015fdir. SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 1947-ci il 23 dekabr tarixli 4083 n\u00f6mr\u0259li v\u0259 1948-ci il 10 mart tarixli 754 n\u00f6mr\u0259li q\u0259rarlar\u0131 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131&nbsp; n\u00f6vb\u0259ti tarixi cinay\u0259t akt\u0131 olmu\u015fdur. Bu q\u0259rarlar \u0259sas\u0131nda 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 y\u00fcz \u0259lli mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki d\u0259d\u0259-baba yurdlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 v\u0259 zorak\u0131l\u0131qla s\u00fcrg\u00fcn olunmu\u015fdur. Adi h\u00fcquq normalar\u0131na zidd olan bu q\u0259rarlar\u0131n icras\u0131 zaman\u0131 avtoritar-totalitar rejimin m\u00f6vcud repressiya qaydalar\u0131 geni\u015f t\u0259tbiq edilmi\u015f, minl\u0259rl\u0259 insan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, qocalar v\u0259 k\u00f6rp\u0259l\u0259r a\u011f\u0131r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 \u015f\u0259raitin\u0259, k\u0259skin iqlim d\u0259yi\u015fikliyin\u0259, fiziki sars\u0131nt\u0131lara v\u0259 m\u0259n\u0259vi genosid\u0259 d\u00f6zm\u0259y\u0259r\u0259k h\u0259lak olmu\u015flar. Bu i\u015fd\u0259 erm\u0259ni \u015fovinist dair\u0259l\u0259rinin v\u0259 SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin cinay\u0259tkar siyas\u0259ti il\u0259 yana\u015f\u0131, o d\u00f6vrki Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyinin \u00f6z xalq\u0131n\u0131n taleyin\u0259 zidd m\u00f6vqeyi, soyda\u015flar\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n cinay\u0259tl\u0259rin t\u0259\u015fkilind\u0259 v\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak\u0131 da az rol oynamam\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n deportasiya olunmas\u0131 fakt\u0131 \u00f6t\u0259n 50 il \u0259rzind\u0259 laz\u0131m\u0131nc\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f, bu hadis\u0259l\u0259r\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259mi\u015fdir. Yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259nl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq q\u0259rara al\u0131ram: 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131n\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiq edilm\u0259si, Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f bu tarixi cinay\u0259t\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si v\u0259 onun beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259di il\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131 yarad\u0131ls\u0131n.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti Heyd\u0259r \u018fL\u0130YEV&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8230;1949-cu ilin may\u0131nda is\u0259 onu Leninqrada &#8211; SSR\u0130 D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Nazirliyinin operativ r\u0259hb\u0259r hey\u0259tin yenid\u0259n haz\u0131rlanmas\u0131 m\u0259kt\u0259bin\u0259 oxuma\u011fa g\u00f6nd\u0259rdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>Ad\u0131 m\u0259\u015fhur olmayan (DTK-n\u0131n m\u0259kt\u0259bi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 maksimum gizli f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi) v\u0259 ilk bax\u0131\u015fda c\u0259lbedici g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n (yenid\u0259n haz\u0131rlanma m\u0259kt\u0259bi) bu t\u0259hsil oca\u011f\u0131 o zaman SSR\u0130-nin onur\u011fa s\u00fctununu t\u0259\u015fkil ed\u0259n &#8220;KQB&#8221;nin \u0259n n\u00fcfuzlu m\u0259kt\u0259bi, dem\u0259li, f\u00f6vq\u0259ld\u00f6vl\u0259tin b\u0259lk\u0259 d\u0259 birinci t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259si idi. Ora g\u00f6nd\u0259rilm\u0259k \u00e7ox b\u00f6y\u00fck etimad, orada ucqar bir \u0259yal\u0259td\u0259n g\u0259l\u0259r\u0259k yegan\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 kimi rus dilind\u0259 oxumaq is\u0259 ondan da m\u00fcr\u0259kk\u0259b, olduqca a\u011f\u0131r m\u0259s\u0259l\u0259 idi. Ancaq h\u0259yat\u0131n \u00e7\u0259tinlikl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparma\u011f\u0131 bacaran 26 ya\u015fl\u0131 bu g\u0259nc yaln\u0131z \u0259la qiym\u0259tl\u0259rl\u0259 v\u0259 m\u0259kt\u0259b r\u0259isi, polkovnik Pin\u00e7ukun imzalad\u0131\u011f\u0131 xasiyy\u0259tnam\u0259 il\u0259 m\u0259kt\u0259bi bitirir: &#8220;Ba\u015f leytenant \u018fliyev m\u0259kt\u0259bd\u0259 oxudu\u011fu m\u00fcdd\u0259td\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc yaln\u0131z m\u00fcsb\u0259t t\u0259r\u0259fd\u0259n g\u00f6st\u0259rmi\u015f, d\u0259rsl\u0259r\u0259 v\u0259 t\u0259dris materiallar\u0131n\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 ciddi yana\u015fm\u0131\u015f, inadla i\u015fl\u0259mi\u015fdir. Oxudu\u011fu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 d\u0259rs \u0259la\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015f, ad\u0131 \u015f\u0259r\u0259f l\u00f6vh\u0259sin\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Yolda\u015f \u018fliyev operativ m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259llind\u0259 \u0259sas mahiyy\u0259ti bacar\u0131qla \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131r, \u0259m\u0259liyyat \u015f\u0259raitind\u0259 s\u0259rb\u0259st v\u0259 d\u00fczg\u00fcn h\u0259r\u0259k\u0259t edir, do\u011fru q\u0259rarlar q\u0259bul edir, \u0259m\u0259liyyat s\u0259n\u0259dl\u0259rini dol\u011fun v\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259rtib edir. Xidm\u0259ti v\u0259zif\u0259d\u0259 ir\u0259li \u00e7\u0259kilm\u0259y\u0259 layiqdir&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>1951-ci ild\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev daha bir t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259sin\u0259 daxil oldu &#8211; Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetinin (indiki BDU) Tarix fak\u00fclt\u0259sin\u0259. Yax\u015f\u0131 xat\u0131rlay\u0131ram ki, m\u0259n BDU-da prorektor v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131m 1992-ci ild\u0259 arxivin m\u00fcdiri Heyd\u0259r \u018fliyevin \u015f\u0259xsi i\u015fini g\u0259tirib m\u0259n\u0259 vermi\u015fdi (bu bar\u0259d\u0259 n\u00f6vb\u0259ti m\u0259qal\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259trafl\u0131 dan\u0131\u015faca\u011fam). Bu s\u0259n\u0259dl\u0259rin aras\u0131nda bir maraql\u0131 s\u0259n\u0259d d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin apellyasiya imtahan\u0131 t\u0259l\u0259bi idi. O, universitetin Tarix fak\u00fclt\u0259sin\u0259 q\u0259bul zaman\u0131 b\u00fct\u00fcn f\u0259nl\u0259rd\u0259n &#8220;\u0259la&#8221; qiym\u0259t al\u0131r. Yaln\u0131z rus dilind\u0259n yazd\u0131\u011f\u0131 in\u015faya &#8220;yax\u015f\u0131&#8221; qiym\u0259t verdikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 etiraz\u0131n\u0131 bildirir.<\/p>\n\n\n\n<p>O zaman Heyd\u0259r \u018fliyev art\u0131q DTK-n\u0131n mayoru idi, g\u00f6rk\u0259mli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas alim C\u0259f\u0259r X\u0259ndan is\u0259 universitetin rektoru v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. \u015eahidl\u0259r dan\u0131\u015f\u0131rlar ki, boy-buxunlu, q\u0259dd-qam\u0259tli Heyd\u0259r \u018fliyev x\u00fcsusi geyimd\u0259 universitetin koridorlar\u0131nda q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 add\u0131mlayanda ham\u0131 k\u0259nara \u00e7\u0259kilib abituriyend\u0259n \u00e7ox hans\u0131sa r\u0259hb\u0259r v\u0259zif\u0259d\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan \u015f\u0259xs\u0259 ox\u015fayan bu adama h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yol verir, ehtiram g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. Rektor da bu \u00fcz\u00fcnd\u0259n nur, m\u00fcdriklik ya\u011fan q\u0259tiyy\u0259tli v\u0259 sanball\u0131 cavan o\u011flan\u0131 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 q\u0259bul edir, universitet\u0259 daxil olmas\u0131nda problem yarand\u0131\u011f\u0131n\u0131 z\u0259nn ed\u0259r\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259ni ayd\u0131nla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259bul komissiyas\u0131n\u0131n m\u0259sul katibini yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rtd\u0131r\u0131r. Yaln\u0131z bundan sonra C\u0259f\u0259r X\u0259ndan bilir ki, abituriyent art\u0131q universitet\u0259 q\u0259bul olunub. Bel\u0259 olanda Heyd\u0259r \u018fliyevin apellyasiya t\u0259l\u0259bin\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259nir. Ona izah edir ki, qiym\u0259tin &#8220;\u0259la&#8221; v\u0259 ya &#8220;yax\u015f\u0131&#8221; olmas\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259y\u0259 he\u00e7 bir t\u0259siri yoxdur. Amma Heyd\u0259r \u018fliyev xahi\u015f edir ki, apellyasiyaya \u015f\u0259rait yarad\u0131ls\u0131n. \u00d6mr\u00fc boyu h\u0259r i\u015fd\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259lliy\u0259, \u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259y\u0259 nail olma\u011f\u0131 v\u0259 \u00f6z haqq\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131b qalib g\u0259lm\u0259yi bacaran bu nadir \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u0259min idi ki, SSR\u0130-nin \u0259n y\u00fcks\u0259k ali m\u0259kt\u0259bini rus dilind\u0259 &#8220;\u0259la&#8221; qiym\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u015fa vurdu\u011funa g\u00f6r\u0259 bu imtahandan da &#8220;yax\u015f\u0131&#8221; ala bilm\u0259z. Apellyasiya yoxlamas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 onun yaz\u0131 i\u015finin h\u0259qiq\u0259t\u0259n &#8220;\u0259la&#8221; qiym\u0259t\u0259 layiq oldu\u011fu ayd\u0131n olur v\u0259 imtahan v\u0259r\u0259qind\u0259 d\u00fcz\u0259li\u015f edilir. M\u0259n arxivd\u0259n g\u0259l\u0259n s\u0259n\u0259dl\u0259rin aras\u0131nda h\u0259min \u0259riz\u0259ni v\u0259 imtahan v\u0259r\u0259qini \u00f6z g\u00f6zl\u0259riml\u0259 g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m.<\/p>\n\n\n\n<p>1957-ci ild\u0259 b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 baxmayaraq, DTK-da 2-ci \u015f\u00f6b\u0259nin r\u0259isi kimi m\u0259sul v\u0259zif\u0259d\u0259 ola-ola, ail\u0259 qay\u011f\u0131s\u0131 \u00e7\u0259k\u0259-\u00e7\u0259k\u0259 (1954-c\u00fc ild\u0259 evl\u0259nmi\u015fdi v\u0259 bir u\u015fa\u011f\u0131 var idi) m\u00fchazir\u0259 v\u0259 seminarlarda m\u00fcnt\u0259z\u0259m i\u015ftirak edir v\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131n dig\u0259r b\u00fct\u00fcn s\u0131naqlar\u0131nda oldu\u011fu kimi, buradan da \u00fcz\u00fca\u011f \u00e7\u0131xaraq Tarix fak\u00fclt\u0259sini &#8220;\u0259la&#8221; qiym\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u015fa vurur.<\/p>\n\n\n\n<p>1958-ci ild\u0259 SSR\u0130, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, Az\u0259rbaycan DTK-s\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 radikal d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r ba\u015f verdi. 35 ya\u015fl\u0131 Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 b\u00f6y\u00fck etimad g\u00f6st\u0259rildi &#8211; o, Az\u0259rbaycan DTK-s\u0131n\u0131n \u018fks-k\u0259\u015ffiyyat idar\u0259sinin r\u0259isi v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olundu. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 DTK-da i\u015fl\u0259mi\u015f general Ziya Yusifzad\u0259 m\u00fcsahib\u0259l\u0259rinin birind\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 bel\u0259 bir xatir\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r: &#8220;O, \u0259ks-k\u0259\u015ffiyyat r\u0259isi olanda, \u0259sas\u0259n, respublikan\u0131n daxilind\u0259 i\u015f apar\u0131rd\u0131. Ancaq dey\u0259k ki, bu v\u0259 ya dig\u0259r agent c\u0259lb edildikd\u0259n v\u0259 ba\u015fqa \u00f6lk\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rildikd\u0259n sonra, qayda bel\u0259dir ki, kim c\u0259lb edibs\u0259, bir m\u00fcdd\u0259t bu agentl\u0259 \u00f6z\u00fc m\u0259\u015f\u011ful olmal\u0131d\u0131r, onu \u00f6z\u00fc &#8220;apar\u0131r&#8221;, sonra onu xarici \u00f6lk\u0259nin rezidenturas\u0131na \u00f6t\u00fcr\u00fcr. Heyd\u0259r \u018fliyev xaric\u0259 m\u00fcxt\u0259lif yollarla gedirdi. Ayr\u0131-ayr\u0131 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin x\u0259tti il\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259, x\u00fcsusi \u015f\u0259xs qismind\u0259 ged\u0259 bil\u0259rdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, Berlin\u0259 agent &#8220;Axito&#8221; il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn o, ba\u015fqa ad alt\u0131nda, x\u00fcsusi \u015f\u0259xs kimi getmi\u015fdi. Yaxud agentl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Fransaya getm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn o, h\u0259yat yolda\u015f\u0131 il\u0259 birg\u0259 &#8220;Rossiya&#8221; teploxodunda kruiz\u0259 \u00e7\u0131xan b\u00f6y\u00fck bir turist qrupunun t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131lm\u0131\u015f, g\u0259mi Marsel liman\u0131na yan alandan sonra &#8220;a\u00e7\u0131q qap\u0131lar&#8221; saat\u0131 elan edil\u0259nd\u0259&nbsp; yaranm\u0131\u015f \u0259lveri\u015fli \u0259m\u0259liyyat \u015f\u0259raitind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k agentl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. Heyd\u0259r \u018fliyev \u00e7ekist do\u011fulmu\u015fdu, x\u00fcsusi t\u0259dbirl\u0259ri \u00e7ox vaxt \u00f6z\u00fc haz\u0131rlay\u0131b h\u0259yata ke\u00e7irirdi. \u00d6z\u00fc d\u0259 DTK-da bir qayda var idi, r\u0259hb\u0259r i\u015f\u00e7i tabeliyind\u0259 olanlara n\u00fcmun\u0259 kimi arabir \u00f6z\u00fc \u0259m\u0259liyyat ke\u00e7irm\u0259li idi.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Bir zamanlar \u00e7ox gizlin saxlan\u0131lsa da, bu g\u00fcn Heyd\u0259r \u018fliyevin bilavasit\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n &#8220;Alag\u00f6z&#8221;, &#8220;Duel&#8221;, &#8220;Duqlas&#8221;, &#8220;Naturalist&#8221;, &#8220;Radist&#8221;&nbsp; kimi \u0259m\u0259liyyatlar bar\u0259d\u0259 b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259lumatlar vard\u0131r. M\u0259n ist\u0259y\u0259rdim ki, g\u0259ncl\u0259rimiz bu \u00e7ox\u015fax\u0259li \u0259m\u0259liyyatlar bar\u0259d\u0259 oxusunlar v\u0259 g\u00f6rs\u00fcnl\u0259r ki, xalq\u0131m\u0131z\u0131n bu istedadl\u0131 o\u011flu n\u0259 q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259k pe\u015f\u0259karl\u0131\u011fa v\u0259 intellekt\u0259 malik olmu\u015fdur. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n h\u0259min t\u0259fsilatl\u0131 m\u0259lumatlarda onun bir v\u0259t\u0259nda\u015f kimi m\u00f6vqeyini, milli m\u0259nafel\u0259ri m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259n i\u015f \u00fcslubunu, f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 risk etm\u0259k c\u0259sar\u0259tini g\u00f6r\u00fcb bu fenomenal insana heyr\u0259tl\u0259nm\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n\n\n\n<p>1958-ci ild\u0259 Nikita Xru\u015f\u015fovun &#8220;yum\u015falma&#8221; siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259&nbsp; Aleksandr \u015eelepinin SSR\u0130 DTK-s\u0131na r\u0259hb\u0259r t\u0259yin olunmas\u0131 il\u0259 \u015f\u0259xsi hey\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda yeni v\u0259zif\u0259l\u0259r qoyuldu: \u0259halinin m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259ri aras\u0131nda c\u0259za yox, profilaktika t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k. DTK veteranlar\u0131 xat\u0131rlay\u0131rlar ki, bu q\u0259rar D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi orqanlar\u0131nda \u0259sl inqilab oldu. Az\u0259rbaycan \u0259ks-k\u0259\u015ffiyyat\u0131n\u0131n r\u0259isi, podpolkovnik Heyd\u0259r \u018fliyev yeni siyas\u0259ti \u00fcr\u0259kd\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259yirdi, s\u00f6z\u00fcged\u0259n x\u0259ttin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edirdi. G\u0259nc \u0259ks-k\u0259\u015ffiyyat r\u0259isinin natiqlik m\u0259har\u0259ti, \u0259halinin m\u00fcxt\u0259lif t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259ri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t yaratmaq bacar\u0131\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259rdar olan Komit\u0259 r\u0259hb\u0259rliyi, DTK-n\u0131n s\u0131ravi \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131na yeni siyas\u0259tin mahiyy\u0259tini ba\u015fa salmaq \u00fc\u00e7\u00fcn zona m\u00fc\u015favir\u0259l\u0259rind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259yi tez-tez ona h\u0259val\u0259 edirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259 m\u00fc\u015favir\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131ndan biri &#8211; DTK veteran\u0131 B\u0259xtiyar S\u00fcleymanl\u0131 xat\u0131rlay\u0131r: &#8220;1960-c\u0131 ilin mart\u0131nda bizd\u0259 b\u00f6y\u00fck ixtisarlar getdi. Z\u0259ngilan v\u0259 C\u0259bray\u0131l \u015f\u00f6b\u0259l\u0259ri F\u00fczuli \u015f\u00f6b\u0259sin\u0259 qat\u0131ld\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev DTK Kollegiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc kimi F\u00fczuliy\u0259 zona m\u00fc\u015favir\u0259sin\u0259 g\u0259ldi. \u0130mi\u015fli, Jdanov, C\u0259bray\u0131l, Z\u0259ngilan rayon \u015f\u00f6b\u0259l\u0259rinin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 onun \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 dinl\u0259m\u0259y\u0259 y\u0131\u011f\u0131\u015fd\u0131lar. Yuxar\u0131da ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n siyas\u0259tin mahiyy\u0259tini o, biz\u0259 madd\u0259-madd\u0259, h\u0259rfb\u0259h\u0259rf ba\u015fa sal\u0131rd\u0131, \u0259sas diqq\u0259ti d\u0259 ona y\u00f6n\u0259ldirdi ki, i\u015fimizd\u0259 \u0259yintil\u0259r\u0259 yol verm\u0259y\u0259k, insanp\u0259rv\u0259rliyi unutmayaq. O vaxt bu, orqanlarda inqilab idi. Tutal\u0131m ki, biz kimins\u0259 haqq\u0131nda siqnal ald\u0131q: guya X v\u0259 ya U sovet hakimiyy\u0259tinin \u0259leyhin\u0259 dan\u0131\u015f\u0131b, mill\u0259t\u00e7i fikirl\u0259r s\u00f6yl\u0259yib, xaricd\u0259ki h\u0259yat t\u0259rzini t\u0259rifl\u0259yir v\u0259 s. \u018fg\u0259r \u0259vv\u0259ll\u0259r buna g\u00f6r\u0259 onu d\u0259mir barmaql\u0131qlar arxas\u0131na sala bil\u0259rdil\u0259rs\u0259, indi h\u0259r \u015feyin diqq\u0259tl\u0259 yoxlanmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunurdu. Heyd\u0259r \u018fliyev s\u00f6yl\u0259yirdi ki, agenturan\u0131n i\u00e7ind\u0259 d\u0259 \u015f\u0259xsi v\u0259 ya q\u0259r\u0259zli m\u0259qs\u0259dl\u0259rd\u0259n \u00f6tr\u00fc sovet adamlar\u0131na qara yaxanlar tap\u0131la bil\u0259r, biz g\u0259r\u0259k i\u015fimizd\u0259 qanunlara arxalanaq, \u0259yintil\u0259r\u0259 v\u0259 37-ci ilin faci\u0259l\u0259rin\u0259 yol verm\u0259y\u0259k&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>Bir d\u0259f\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 \u015f\u0259xsi \u00fcnsiyy\u0259t yaratmaq fikrin\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. Yarad\u0131c\u0131 ziyal\u0131larla c\u0259za orqanlar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 g\u0259rgin m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, o vaxt \u00fc\u00e7\u00fcn bu g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n add\u0131m idi. Hadis\u0259nin \u015fahidi olmu\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n biri bel\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r: &#8220;1950-ci ill\u0259rin sonu &#8211; 60-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 m\u0259n b\u00f6lm\u0259 r\u0259isi i\u015fl\u0259yirdim v\u0259 yarad\u0131c\u0131 ziyal\u0131larla i\u015f \u00fczr\u0259 kurator idim. Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131 il\u0259 DTK-n\u0131n aras\u0131 bir o q\u0259d\u0259r d\u0259 yax\u015f\u0131 deyildi.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8230;G\u00fcnl\u0259rin bir g\u00fcn\u00fc Heyd\u0259r \u018fliyev m\u0259ni yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131b Yaz\u0131\u00e7\u0131lar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 \u0259laq\u0259 yaratma\u011f\u0131, m\u00fcnasib\u0259t qurma\u011f\u0131 tap\u015f\u0131rd\u0131. A\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 deyim ki, bu, \u00e7ox \u00e7\u0259tin m\u0259s\u0259l\u0259 idi. \u0130ki ay \u0259rzind\u0259 m\u0259n tan\u0131nm\u0131\u015f yarad\u0131c\u0131 ziyal\u0131larla olan k\u00f6hn\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rim, \u015f\u0259xsi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rimd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri yava\u015f-yava\u015f b\u0259rpa edirdim. G\u00f6rd\u00fcy\u00fcm i\u015fl\u0259r bar\u0259d\u0259 \u015f\u00f6b\u0259 m\u00fcdirin\u0259 vaxta\u015f\u0131r\u0131 m\u0259ruz\u0259 edirdim. Bir d\u0259f\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev s\u00f6z\u00fcn h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131nda m\u0259ni mat qoydu: &#8220;Mehdi m\u00fc\u0259lliml\u0259 dan\u0131\u015f, yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u00fchazir\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259k ist\u0259yir\u0259m&#8221;. M\u0259n kar\u0131xd\u0131m. O, n\u0259s\u0259 dem\u0259k ist\u0259diyimi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcb soru\u015fdu: &#8220;Bir \u015f\u00fcbh\u0259n var?&#8221; &#8211; &#8220;yolda\u015f \u018fliyev, orada Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259k laz\u0131m g\u0259l\u0259c\u0259k&#8221;. O g\u00fcl\u00fcms\u0259di: &#8220;Bu bar\u0259d\u0259 narahat olma&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259n Mehdi H\u00fcseynin yan\u0131na getdim v\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin ideyas\u0131 bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131m. O, bu t\u0259klifi maraqla qar\u015f\u0131ld\u0131 v\u0259 sanball\u0131 bir auditoriya t\u0259\u015fkil etdi. Biz s\u0259drin kabinetin\u0259 daxil olanda orada iyn\u0259 atsayd\u0131n, yer\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259zdi, \u00e7oxlar\u0131 ayaq \u00fcst\u0259 durmu\u015fdu. \u018fliyev \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131na Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ba\u015flad\u0131. Elan etdi ki, g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz kimi, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 d\u0259 dan\u0131\u015fa bil\u0259r, ancaq el\u0259 m\u00f6vzu v\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r var ki, onlar bar\u0259d\u0259 rus dilind\u0259 dan\u015fsa yax\u015f\u0131d\u0131r. V\u0259 d\u00fcz iki saat dan\u0131\u015fd\u0131, \u00f6z\u00fc d\u0259 el\u0259 maraql\u0131 ki, bizim h\u0259r \u015feyi b\u0259y\u0259nm\u0259y\u0259n ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z ona b\u00f6y\u00fck diqq\u0259tl\u0259 qulaq asd\u0131lar. Onu h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yola sald\u0131lar v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcnd\u0259n sonra yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n q\u0259zetind\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f bar\u0259d\u0259 hesabat \u00e7\u0131xd\u0131. Yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n Heyd\u0259r \u018fliyevl\u0259 tan\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 bel\u0259 ba\u015f verdi&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu bax\u0131mdan tan\u0131nm\u0131\u015f yaz\u0131\u00e7\u0131 M\u00f6vlud S\u00fcleymanl\u0131n\u0131n xatir\u0259l\u0259ri d\u0259 \u00e7ox maraql\u0131d\u0131r: &#8220;&#8230;ilk d\u0259f\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevi 1963-c\u00fc ild\u0259 g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m&#8230; O zaman Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetinin (indiki BDU) Filologiya fak\u00fclt\u0259sinin 2-ci kursunda oxuyurdum. Bir-iki il\u0259 art\u0131q t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r se\u00e7ilib bir-birimizi tan\u0131y\u0131b, birl\u0259\u015fib &#8220;d\u0259rdl\u0259\u015fm\u0259y\u0259&#8221; ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131q. Kiray\u0259d\u0259 qald\u0131\u011f\u0131m\u0131z evl\u0259rd\u0259, yataqxana h\u00fccr\u0259l\u0259rind\u0259 gizlin g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irir, &#8220;ba\u015f\u0131m\u0131z \u00e7\u0131xmayan&#8221; siyas\u0259t haqq\u0131nda a\u011f\u0131zdolusu dan\u0131\u015f\u0131r, milli azadl\u0131q, iqtisadi probleml\u0259r bar\u0259d\u0259 get-ged\u0259 daha d\u0259rin m\u0259tl\u0259bl\u0259r\u0259 var\u0131rd\u0131q; g\u00fcnd\u0259lik, ayl\u0131q, h\u0259tta illik proqramlar i\u015fl\u0259mi\u015fdik, \u00fczvl\u00fck haqq\u0131nacan m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015fdik. G\u00fcnl\u0259rin birind\u0259 bu gizlin i\u015fl\u0259rimizd\u0259n &#8220;KQB&#8221; x\u0259b\u0259r tutdu&#8230; M\u0259nim o vaxt iyirmi ya\u015f\u0131m vard\u0131, bir az-az, bir az \u00e7ox, ham\u0131m\u0131z o ya\u015f \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259ydik. \u0130ndiki a\u011fl\u0131m\u0131zla \u00f6l\u00e7s\u0259k, buracan d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 bilmi\u015fdik, buracan, y\u0259ni bir add\u0131ml\u0131q. El\u0259 d\u0259 oldu, add\u0131m\u0131m\u0131z\u0131 atan kimi tutulduq&#8230;<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kinci ged\u0259n m\u0259n oldum, bir d\u0259 jurnalistika fak\u00fclt\u0259sind\u0259n H\u00fcseyn&#8230; S\u0259h\u0259r tezd\u0259ndi, yataqxanan\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc m\u0259rt\u0259b\u0259sind\u0259ki qap\u0131m\u0131z d\u00f6y\u00fcld\u00fc: &#8211; Balaki\u015fiyev kimdir? &#8230;Qorxudan keyl\u0259\u015fmi\u015f kimiy\u0259m. M\u0259n\u0259m, &#8211; deyir\u0259m&#8230; Ba\u015f ver\u0259n \u00e7ox \u015feyl\u0259ri d\u0259rinliyin\u0259c\u0259n anlamasam da, KQB-nin \u0259slind\u0259 n\u0259 dem\u0259k oldu\u011funu bilir\u0259m: KQB-nin z\u0259rb\u0259si insan\u0131n can\u0131na yox, ruhuna tu\u015flan\u0131b, deyir\u0259m, \u00f6z-\u00f6z\u00fcm\u0259, el\u0259 c\u0259miyy\u0259tin d\u0259 ruhuna tu\u015flan\u0131b. Bir var \u00f6l\u00fcm, bir d\u0259 var m\u0259hv olmaq&#8230; bel\u0259c\u0259, m\u0259hv etm\u0259s\u0259, \u0259l \u00e7\u0259km\u0259y\u0259c\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p>Alaqaranl\u0131q d\u0259hliz boyu iki adam\u0131n aras\u0131yla hara getdiyimi bilmir\u0259m. Qaranl\u0131q d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc hiss edilir. Bird\u0259n qap\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131r, getdiyim yerd\u0259, m\u0259ni i\u00e7\u0259ri \u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r, \u00f6z\u00fcm\u0259 g\u0259l\u0259n\u0259c\u0259n xeyli \u00e7\u0259kir&#8230; \u0130ri p\u0259nc\u0259r\u0259li geni\u015f otaqd\u0131, m\u0259n harda oldu\u011fumu anlaya bilmir\u0259m. Yax\u0131n g\u0259l! &#8211; Ba\u015fda \u0259yl\u0259\u015fmi\u015f iri c\u00fcss\u0259li adam b\u0259rkd\u0259n g\u00fcl\u00fcb m\u0259ni yax\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131&#8230; M\u0259n x\u0131rda, titr\u0259k add\u0131mlarla yax\u0131nla\u015fd\u0131m: &#8220;Sovet h\u00f6kum\u0259tini y\u0131xmaq ist\u0259y\u0259n u\u015fa\u011fa bax&#8230;&#8221; M\u0259n bax\u0131\u015flar\u0131 iliy\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n bu z\u0259hmli adam\u0131n g\u00fclm\u0259yini bel\u0259 anlad\u0131m, qorxuma p\u0259rtlik d\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131&#8230; Amma bel\u0259 deyilmi\u015f. Bir-iki sor\u011fu-sualdan sonra onun \u0259ksin\u0259 sevindiyini &#8211; r\u0259\u011fb\u0259tini hiss etdim. Bayaqdan bu hissimi ifad\u0259 etm\u0259k ist\u0259yir\u0259m, bu c\u00fcr t\u0259f\u0259rr\u00fcata varma\u011f\u0131m da ona g\u00f6r\u0259dir. Onun kim oldu\u011funu da yan\u0131ndan \u00e7\u0131xandan sonra bildim: Heyd\u0259r \u018fliyev&#8230; Onun s\u0259sind\u0259, s\u00f6z\u00fcnd\u0259, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 q\u0259z\u0259b yox idi. O vaxtdan \u0259lli ild\u0259n \u00e7ox ke\u00e7ib, sizi inand\u0131r\u0131ram ki, m\u0259nim hissim do\u011frudu&#8230; Aradan \u0259lli ild\u0259n d\u0259 \u00e7ox ke\u00e7ib, s\u0259si h\u0259l\u0259 d\u0259 qulaqlar\u0131mdad\u0131: &#8220;&#8230;sizin gizlin f\u0259aliyy\u0259tinizd\u0259n Moskvan\u0131n da x\u0259b\u0259ri var, amma m\u0259n sizi Moskvaya verm\u0259y\u0259c\u0259y\u0259m! A\u011f\u0131ll\u0131 olun, d\u00fcnya dill\u0259rini \u00f6yr\u0259nin, g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 haz\u0131r olun! Sizin dedikl\u0259rinizins\u0259 h\u0259l\u0259 vaxt\u0131 \u00e7atmay\u0131b&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>El\u0259 d\u0259 oldu, s\u0131x\u0131nt\u0131dan, t\u0259qibd\u0259n qurtard\u0131q. \u015e\u0259xs\u0259n m\u0259ni he\u00e7 vaxt unutmad\u0131, d\u0259st\u0259yini, k\u00f6m\u0259yini d\u0259 \u0259sirg\u0259m\u0259di. &#8220;\u015eeytan&#8221;a, &#8220;D\u0259yirman&#8221;a, &#8220;S\u0259s&#8221; roman\u0131na v\u0259 s. \u0259s\u0259rl\u0259rim\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00fcst\u00fcm\u0259 yeriy\u0259n qarag\u00fcruh h\u00fccumundan qorudu&#8230; Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 m\u0259n d\u0259rind\u0259n inand\u0131m ki, o, biz\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259k ist\u0259yirdi, etdi d\u0259! Yar\u0131m \u0259sr bundan \u00f6nc\u0259 c\u0259zas\u0131 ancaq \u00f6l\u00fcm olan xatalarda bulunmu\u015f g\u0259ncl\u0259r\u0259 \u00fcz tutub dediyi s\u00f6zl\u0259ri bir d\u0259 e\u015fidir\u0259m: &#8220;&#8230;Burda, m\u0259nim yerimd\u0259 bir ba\u015fqas\u0131 ola bil\u0259rdi, g\u00fcll\u0259l\u0259tdir\u0259rdi ham\u0131n\u0131z\u0131! Bu xalqa sizin kimi o\u011fullar laz\u0131md\u0131&#8230;&#8221; Ger\u00e7\u0259yi budu, &#8220;&#8230;bir ba\u015fqas\u0131 &#8220;n\u0131n kim oldu\u011funu tan\u0131ma\u011f\u0131m\u0131zd\u0131, ger\u00e7\u0259k olan. Sabahlara haz\u0131r olma\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r! Qazand\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu u\u011furlar\u0131n, &#8211; azadl\u0131\u011f\u0131n, m\u00fcst\u0259qilliyimizin qayna\u011f\u0131 n\u0259di b\u0259s! Ulu \u00f6nd\u0259rin uzaqg\u00f6r\u0259nlikl\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 g\u0259nc n\u0259sl\u0259 ya\u015fatd\u0131\u011f\u0131 duy\u011fular deyilmi?! \u00dcmummilli liderimiz Heyd\u0259r \u018fliyev el\u0259 o zamandan i\u00e7l\u0259rd\u0259 ged\u0259n azadl\u0131q duy\u011fular\u0131n\u0131 hiss edb sevinirdi&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>1964-c\u00fc il dekabr\u0131n 23-d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan DTK-s\u0131n\u0131n s\u0259dr m\u00fcavini t\u0259yin edilir. SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyi s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259ll edilm\u0259li bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n xasiyy\u0259tnam\u0259d\u0259 yaz\u0131l\u0131rd\u0131: &#8220;SSR\u0130 DTK-s\u0131 il\u0259 kapitalist \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n olan xaricil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131, birg\u0259 ke\u00e7iril\u0259n bir s\u0131ra ciddi \u00e7ekist \u0259m\u0259liyyat\u0131nda \u015f\u0259xs\u0259n i\u015ftirak etmi\u015fdir. Onun bilavasit\u0259 i\u015ftirak\u0131 il\u0259 respublika DTK-s\u0131nda \u0130ran k\u0259\u015ffiyyat orqanlar\u0131na qar\u015f\u0131 bir ne\u00e7\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u0259dbir h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir&#8230; 1962-1964-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 onun r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda \u015f\u00f6b\u0259nin operativ hey\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n xeyli sayda profilaktik t\u0259dbirl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 bir \u00e7ox arzuedilm\u0259z hallar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq v\u0259 yanl\u0131\u015f fikird\u0259 olan sovet v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131 do\u011fru yola g\u0259tirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015fdur&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>DTK veteran\u0131 \u018fkr\u0259m S\u0259limzad\u0259 yaz\u0131r ki, &#8220;DTK s\u0259dri Semyon Kuzmi\u00e7 Sviqunun he\u00e7 vaxt bel\u0259 m\u00fcavini olmam\u0131\u015fd\u0131: t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131, diqq\u0259tcil, bacar\u0131ql\u0131, t\u0259mkinli. Respublika DTK-s\u0131ndan M\u0259rk\u0259z\u0259 ged\u0259n b\u00fct\u00fcn \u0259n vacib s\u0259n\u0259dl\u0259ri Heyd\u0259r \u018fliyev haz\u0131rlay\u0131rd\u0131. \u00dcst\u0259lik, etibarl\u0131 v\u0259 h\u00f6rm\u0259tcil idi. Sviqun olan yerd\u0259 he\u00e7 vaxt dan\u0131\u015fmazd\u0131. Ham\u0131 bilirdi ki, Heyd\u0259r \u018fliyevin \u00e7ox parlaq natiqlik istedad\u0131 var idi, Sviqunda is\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259 xeyli z\u0259if idi. Onun heysiyy\u0259tin\u0259 toxunmamaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259tta Semyon Kuzmi\u00e7in &#8220;dan\u0131\u015fmaq ist\u0259yirsinizmi?&#8221; sual\u0131na bel\u0259 cavab ver\u0259rdi:&#8221;Sizin dedikl\u0259riniz\u0259 \u0259lav\u0259m yoxdur&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>1965-ci il mart\u0131n 31-d\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 polkovnik r\u00fctb\u0259si verilir. Ziya Yusifzad\u0259 xat\u0131rlay\u0131r ki, Sviqun Moskvaya &#8211; SSR\u0130 DTK-s\u0131 s\u0259drinin birinci m\u00fcavini v\u0259zif\u0259sin\u0259 ged\u0259nd\u0259 \u00f6z yerin\u0259 t\u0259r\u0259dd\u00fcd etm\u0259d\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyevi m\u0259sl\u0259h\u0259t bilir. Brejnevin yan\u0131nda s\u00f6z\u00fc ke\u00e7\u0259n Sviqunun t\u00f6vsiy\u0259si, \u0259lb\u0259tt\u0259, d\u0259y\u0259rli idi.&nbsp; Ancaq \u0259halisi m\u00fcs\u0259lman, \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin bir add\u0131ml\u0131\u011f\u0131nda olan Az\u0259rbaycanda DTK-n\u0131n ba\u015f\u0131nda rus \u00e7ekisti dayanmal\u0131 idi &#8211; bu da birm\u0259nal\u0131 qanunauy\u011funluq idi. Bu &#8220;qanunauy\u011funluqdan&#8221; yararlanan v\u0259 ba\u015fqa x\u0259tl\u0259rl\u0259 bu v\u0259zif\u0259y\u0259 iddial\u0131 olan \u00e7ox g\u00fccl\u00fc fiqurlar var idi.&nbsp; Ancaq ham\u0131 etiraf edirdi ki, bu namiz\u0259dl\u0259rin aras\u0131nda Sviqunun namiz\u0259di kimi sanball\u0131 \u015f\u0259xsiyy\u0259t yox idi. Bel\u0259likl\u0259, 1967-ci il iyunun 22-d\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Komit\u0259sinin s\u0259dri v\u0259zif\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. Bir q\u0259d\u0259r sonra is\u0259 bu orqanlar\u0131n ilk az\u0259rbaycanl\u0131 general\u0131 kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259k xo\u015fb\u0259xtliyi ver\u0259n ali r\u00fctb\u0259y\u0259 layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>Ucqar \u0259yal\u0259td\u0259 ya\u015fayan sad\u0259 bir ail\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xaraq \u00f6z istedad\u0131,&nbsp; z\u0259hm\u0259tsev\u0259rliyi v\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 44 illik \u00f6m\u00fcr \u0259rzind\u0259 o vaxtk\u0131 SSR\u0130-nin \u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir t\u0259\u015fkilat\u0131nda zirv\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259r g\u0259lib \u00e7atmaq, yaln\u0131z d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 veril\u0259n ali r\u00fctb\u0259y\u0259 &#8211; general tituluna layiq g\u00f6r\u00fclm\u0259k h\u0259min ill\u0259rd\u0259 \u0259fsan\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259n x\u0259yallardan idi. X\u0259yallar ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdikc\u0259 onun insanlar aras\u0131nda n\u00fcfuzu, dostlar\u0131 art\u0131r, bununla yana\u015f\u0131, pax\u0131llar\u0131, b\u0259dxahlar\u0131, mane olmaq ist\u0259y\u0259nl\u0259ri d\u0259 \u00e7oxal\u0131rd\u0131. M\u0259n ist\u0259y\u0259rdim ki, onun bu \u015f\u0259r\u0259fli, \u00e7\u0259tin h\u0259yat yolu bar\u0259d\u0259 bel\u0259 yaz\u0131lardan t\u0259fsilat\u0131 il\u0259 m\u0259lumat alan h\u00f6rm\u0259tli oxucular o zirv\u0259y\u0259 pax\u0131ll\u0131qla baxan b\u0259zi b\u0259dxahlar\u0131n yazd\u0131qlar\u0131 kimi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259sinl\u0259r ki, Heyd\u0259r \u018fliyev \u018fziz \u018fliyevin k\u00fcr\u0259k\u0259ni, H\u0259s\u0259n \u018fliyevin qarda\u015f\u0131 oldu\u011funa, Andropovun o\u011flunu guya macar \u00fcsyan\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n \u0259lind\u0259n xilas etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 bel\u0259 ali m\u0259rt\u0259b\u0259l\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259, b\u00f6y\u00fck bir xalq\u0131n \u00dcmummilli liderin\u0259 \u00e7evril\u0259 bilib. Xeyr!!! Kims\u0259 onun qolundan tutub hans\u0131sa zirv\u0259y\u0259 aparmay\u0131b! Kims\u0259 onun \u0259trafdak\u0131 insanlar\u0131 heyr\u0259tl\u0259ndir\u0259n, y\u00fcks\u0259k keyfiyy\u0259ti il\u0259 ham\u0131n\u0131 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndir\u0259n n\u0259cib \u0259m\u0259ll\u0259rini onun \u0259v\u0259zin\u0259 etm\u0259yib. Add\u0131m-add\u0131m ir\u0259lil\u0259diyi bu yolun, damla-damla doldurdu\u011fu bu u\u011fur \u00fcmman\u0131n\u0131n \u0259sl s\u0259b\u0259bkar\u0131 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l uca tanr\u0131n\u0131n ona b\u0259x\u015f etdiyi \u015f\u0259xsi keyfiyy\u0259tl\u0259ri, parlaq istedad\u0131, i\u015fg\u00fczarl\u0131q qabiliyy\u0259tl\u0259ri, f\u0259hmi, qeyri-adi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzi, d\u0259rin t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Bu d\u0259y\u0259rl\u0259ri d\u0259 b\u0259x\u015f ed\u0259n xaliq b\u0259nd\u0259sin\u0259 verdiyi keyfiyy\u0259tl\u0259ri n\u0259cib \u0259m\u0259ll\u0259r\u0259, insanlar\u0131n, el-oban\u0131n xeyrin\u0259 s\u0259rf&nbsp; etdiyini g\u00f6r\u0259nd\u0259 ona g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z&nbsp; qap\u0131lar a\u00e7\u0131r, yeni yollar g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n\n\n\n<p>Yeni u\u011furlar\u0131 v\u0259 h\u0259yat\u0131n\u0131n sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri haqq\u0131nda n\u00f6vb\u0259ti yaz\u0131lar\u0131m\u0131zda.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259nb\u0259: <a href=\"https:\/\/525.az\/news\/220388-general--misir-merdanov-yazir\">525.az<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Misir M\u018fRDANOVAMEA Riyaziyyat v\u0259 Mexanika \u0130nstitutunun direktoru, fizika-riyaziyyat elml\u0259ri doktoru, professor 1941-ci ild\u0259 Sovet qo\u015funlar\u0131 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan \u0259razisin\u0259 daxil olub Milli h\u00f6kum\u0259tin qurulmas\u0131na yard\u0131m etmi\u015fdi. Ancaq bu hadis\u0259l\u0259r m\u00fcharib\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 ba\u015f vermi\u015fdi, m\u0259\u011flubiyy\u0259t xofu uzaqla\u015fma\u011fa ba\u015flayan 1943-c\u00fc ild\u0259n sonra Sovet siyas\u0259ti d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 \u0130randa yarad\u0131lm\u0131\u015f (\u00f6t\u0259n m\u0259qal\u0259d\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f) Az\u0259rbaycan Milli h\u00f6kum\u0259tini tarixin arxivin\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43988"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43988"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43988\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":43989,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43988\/revisions\/43989"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43988"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43988"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43988"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}