{"id":44537,"date":"2023-05-23T01:31:11","date_gmt":"2023-05-22T21:31:11","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=44537"},"modified":"2023-05-23T01:31:13","modified_gmt":"2023-05-22T21:31:13","slug":"yeni-elmi-n%c9%99z%c9%99riyy%c9%99d%c9%99-insanin-kosmosda-m%c9%99skunlasma-s%c9%99rtl%c9%99ri-izah-edilib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2023\/05\/23\/yeni-elmi-n%c9%99z%c9%99riyy%c9%99d%c9%99-insanin-kosmosda-m%c9%99skunlasma-s%c9%99rtl%c9%99ri-izah-edilib\/","title":{"rendered":"Yeni elmi n\u0259z\u0259riyy\u0259d\u0259 insan\u0131n kosmosda m\u0259skunla\u015fma \u015f\u0259rtl\u0259ri izah edilib"},"content":{"rendered":"<p>\u0130nsanlar d\u0259rin kosmosda uzun m\u00fcdd\u0259t ya\u015faya bil\u0259rmi? Bu sual\u0131n cavab\u0131 yeni ekoloji n\u0259z\u0259riyy\u0259d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259si v\u0259 oksigeni qorumaq, su \u0259ld\u0259 etm\u0259k, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259k v\u0259 Yerd\u0259n uzaqda tullant\u0131lar\u0131 t\u0259krar amal etm\u0259k t\u0259l\u0259b olunur.<\/p>\n<p>&#8220;B\u00fct\u00fcn d\u00fcnya limiti&#8221; m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201cPankosmorio\u201d adlanan n\u0259z\u0259riyy\u0259 \u201cFrontiers in Astronomy and Space Sciences\u201d jurnal\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f m\u0259qal\u0259d\u0259 yer al\u0131b. N\u0259z\u0259riyy\u0259nin h\u0259mm\u00fc\u0259llifi Kornel Universitetinin \u0130nteqrativ Bitki Elml\u0259ri M\u0259kt\u0259binin professoru Johannes Lehmann bildirib ki, insanlar\u0131n \u00f6zl\u0259rini v\u0259 b\u00fct\u00fcn texnologiyalar\u0131n\u0131, infrastrukturlar\u0131n\u0131 v\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rini kosmosda t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Yer\u0259 b\u0259nz\u0259r planet\u0259, t\u0259bii ekosistem\u0259 ehtiyaclar\u0131 var. \u018fsas amill\u0259r Yerin cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259si v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif cazib\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259 torpa\u011f\u0131n \u00fczvi karbon davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 hesab olunur. Bu c\u00fcr sisteml\u0259r olmadan, insan o\u011flunun kosmosda uzun m\u00fcdd\u0259t ya\u015famas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqatda qeyd olunub ki, Yerd\u0259ki h\u0259yat\u0131n t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan ba\u015fl\u0131ca amil cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259sidir. Qravitasiya canl\u0131n\u0131n b\u0259d\u0259nind\u0259ki maye t\u0259zyiqind\u0259 h\u0259yat formas\u0131n\u0131n avtonom funksiyalar\u0131n\u0131n uy\u011funla\u015fd\u0131\u011f\u0131 bir qradiyent yarad\u0131r. Onun balans\u0131n\u0131n pozulmas\u0131 prosesi Yer orbitind\u0259 insanlar\u0131n g\u00f6rm\u0259 qabiliyy\u0259tin\u0259 m\u0259nfi t\u0259sir edir, \u00e7\u00fcnki onlar t\u0259zyiq qradiyenti yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan \u00e7\u0259kiy\u0259 malik deyill\u0259r.<\/p>\n<p>Johannes Lehmann \u0259lav\u0259 edib ki, kosmosda t\u0259nziml\u0259m\u0259 qurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn milyardlarla dollar x\u0259rcl\u0259m\u0259k indiki \u015f\u0259raitd\u0259 a\u011f\u0131ls\u0131zl\u0131q olard\u0131, \u00e7\u00fcnki b\u00fct\u00fcn dig\u0259r sisteml\u0259r m\u00f6vcud olsa bel\u0259, siz\u0259 cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259si laz\u0131md\u0131r. \u0130nsanlar v\u0259 b\u00fct\u00fcn Yer h\u0259yat\u0131 1G cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259si kontekstind\u0259 inki\u015faf edib. &#8220;B\u0259d\u0259nl\u0259rimiz, t\u0259bii ekosisteml\u0259rimiz, b\u00fct\u00fcn enerji h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri v\u0259 enerjid\u0259n istifad\u0259 \u00fcsulumuz \u0259sas etibaril\u0259 1G cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259sinin m\u00f6vcudlu\u011funa \u0259saslan\u0131r. Kosmosda 1G cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259sinin oldu\u011fu he\u00e7 bir ba\u015fqa yer yoxdur. G\u00fcn\u0259\u015f sistemind\u0259 bu, yaln\u0131z Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 m\u00f6vcuddur. H\u0259ll etm\u0259li oldu\u011fumuz ilk probleml\u0259rd\u0259n biri m\u0259hz qravitasiyad\u0131r&#8221;, -dey\u0259 professor vur\u011fulay\u0131b.<\/p>\n<p>Alim qeyd edib ki, dig\u0259r \u0259sas amil oksigendir. O \u0259lav\u0259 edib: \u201cYerin ekosistemi insanlar v\u0259 dig\u0259r h\u0259yat formalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn oksigen yarad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, texnoloji c\u0259h\u0259td\u0259n inki\u015faf etmi\u015f bir ilkin v\u0259 ehtiyat sistem Ay\u0131n bazas\u0131n\u0131 oksigenl\u0259 t\u0259min ed\u0259 bilm\u0259s\u0259ydi, bu, astronavtlar\u0131n ani m\u0259hvi dem\u0259k olard\u0131. Yerin t\u0259bi\u0259tin\u0259 baxsaq, oksigen yaradan y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 bitki n\u00f6v\u00fc g\u00f6r\u0259 bil\u0259rik. Bu, h\u0259qiq\u0259t\u0259n davaml\u0131 olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259krarlamal\u0131 oldu\u011fumuz sistem ehtiyat\u0131d\u0131r.&#8221;<\/p>\n<p>\u018fn b\u00f6y\u00fck problem ondan ibar\u0259tdir ki, ba\u015fqa planetd\u0259 bel\u0259 bir ekoloji sistemi yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n \u00e7ox b\u00f6y\u00fck miqdarda enerji t\u0259l\u0259b olunur. \u00d6z G\u00fcn\u0259\u015f sistemimizd\u0259n daha uzaq olan planetl\u0259r is\u0259 daha az enerji al\u0131r. Alim sonda vur\u011fulay\u0131b: &#8220;Kosmosda daimi m\u0259skunla\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn biz\u0259 \u00e7ox enerji laz\u0131m olacaq. \u018fks halda, ba\u015fqa planetd\u0259 ekoloji sistemi g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k avtomobilinizi cib telefonunun akkumulyatoru il\u0259 idar\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmaq v\u0259 ya daha da pisi, b\u00fct\u00fcn evinizi v\u0259 ev t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131z\u0131 mobil telefon batareyas\u0131 il\u0259 idar\u0259 etm\u0259y\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rm\u0259k kimi olacaq&#8221;.<\/p>\n<p><em>azertag.az<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130nsanlar d\u0259rin kosmosda uzun m\u00fcdd\u0259t ya\u015faya bil\u0259rmi? Bu sual\u0131n cavab\u0131 yeni ekoloji n\u0259z\u0259riyy\u0259d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn cazib\u0259 q\u00fcvv\u0259si v\u0259 oksigeni qorumaq, su \u0259ld\u0259 etm\u0259k, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259k v\u0259 Yerd\u0259n uzaqda tullant\u0131lar\u0131 t\u0259krar amal etm\u0259k t\u0259l\u0259b olunur. &#8220;B\u00fct\u00fcn d\u00fcnya limiti&#8221; m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u201cPankosmorio\u201d adlanan n\u0259z\u0259riyy\u0259 \u201cFrontiers in Astronomy and Space Sciences\u201d jurnal\u0131nda d\u0259rc [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/44537"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=44537"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/44537\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":44539,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/44537\/revisions\/44539"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=44537"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=44537"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=44537"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}