{"id":45525,"date":"2023-09-12T13:01:34","date_gmt":"2023-09-12T09:01:34","guid":{"rendered":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/?p=45525"},"modified":"2023-09-12T13:05:01","modified_gmt":"2023-09-12T09:05:01","slug":"atom-krali","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/2023\/09\/12\/atom-krali\/","title":{"rendered":"&#8220;Atom kral\u0131&#8221;-\u00a0Misir M\u0259rdanov yaz\u0131r"},"content":{"rendered":"<p><i><b>Misir M\u018fRDANOV<\/b><\/i><br \/>\n<b><i>AMEA Riyaziyyat v\u0259 Mexanika \u0130nstitutunun direktoru, fizika-riyaziyyat elml\u0259ri doktoru, professor<\/i><\/b><\/p>\n<p><strong>Biz xalq\u0131m\u0131z\u0131n yeti\u015fdirdiyi v\u0259 f\u0259xr etm\u0259li oldu\u011fumuz soyda\u015flar\u0131m\u0131za yet\u0259rinc\u0259 qiym\u0259t verm\u0259yi bacar\u0131r\u0131qm\u0131? Bu bacar\u0131qlar\u0131m\u0131z\u0131 ba\u015fqa xalqlarla m\u00fcqayis\u0259d\u0259 ver\u0259r\u0259k f\u0259rqi g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yir\u0259m. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0130taliyan\u0131n Paqanini adl\u0131 bir skripka ifa\u00e7\u0131s\u0131 o q\u0259d\u0259r reklam edilib, loru dild\u0259 des\u0259k, &#8220;\u015fi\u015firdilib&#8221; ki, 1840-c\u0131 ild\u0259 v\u0259fat ets\u0259 d\u0259, onu 36 il sonra &#8211; 1876-c\u0131 ild\u0259 d\u0259fn edibl\u0259r. Bax\u0131n, bu adam adi bir (b\u0259lk\u0259 d\u0259 qeyri-adi) skripka ifa\u00e7\u0131s\u0131 olub, t\u0259bii ki, XIX \u0259srd\u0259n bu g\u00fcn\u0259 onun n\u0259 video g\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u0259ri qal\u0131b, n\u0259 s\u0259s yaz\u0131lar\u0131, n\u0259 dig\u0259r irsi, onu g\u00f6r\u0259nl\u0259r, ifas\u0131n\u0131 dinl\u0259y\u0259nl\u0259r d\u0259 \u00e7oxdan d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fibl\u0259r. Ancaq indi hans\u0131 italiyal\u0131dan x\u0259b\u0259r alsan, onun b\u00fct\u00fcn t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131n\u0131 \u0259zb\u0259r dey\u0259r v\u0259 m\u00fctl\u0259q qeyd ed\u0259r ki, Paqanini d\u00fcnyan\u0131n \u0259n dahi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biridir. Onun ad\u0131na k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259r, parklar, musiqi m\u0259rk\u0259zl\u0259ri, onunla ba\u011fl\u0131 kitablar, albomlar, daha n\u0259l\u0259r, n\u0259l\u0259r&#8230; Bizim Paqaninin \u015f\u00f6hr\u0259ti il\u0259 \u0259sla i\u015fimiz yoxdur. Ba\u015fqa xalqlar\u0131n bu sah\u0259d\u0259 olan t\u0259cr\u00fcb\u0259si, y\u0259ni \u00f6z \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 d\u0259y\u0259r verm\u0259k, onlar\u0131 d\u00fcnyaya tan\u0131tmaq, bununla da xalq haqq\u0131nda t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259ri t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri \u00e7ox yax\u015f\u0131 hald\u0131r v\u0259 bu g\u00fcn m\u00fcst\u0259qil \u00f6lk\u0259 kimi bizim d\u0259 bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r\u0259 qo\u015fulmaq imkan\u0131m\u0131z\u0131n oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 almal\u0131y\u0131q. Ancaq edirikmi? M\u00fcxt\u0259lif adl\u0131 Rusiya imperiyalar\u0131n\u0131n boyunduru\u011fu alt\u0131nda olark\u0259n imkanlar\u0131m\u0131z m\u0259hdud idi, bizim x\u00fcsusi istedadl\u0131 \u00f6vladlar\u0131m\u0131z rus m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259, elmin\u0259, s\u0259hiyy\u0259sin\u0259, inc\u0259s\u0259n\u0259tin\u0259 xidm\u0259t etm\u0259y\u0259 c\u0259lb edilirdi, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 olan \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r is\u0259 &#8220;sap\u0131 \u00f6z\u00fcm\u00fczd\u0259n baltalarla&#8221; yaralan\u0131r, l\u0259k\u0259l\u0259nir, \u0259n yax\u015f\u0131 halda unutdurulurdu. Bu g\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n d\u00fcnyan\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 s\u0259p\u0259l\u0259nmi\u015f, h\u0259l\u0259 d\u0259 yax\u015f\u0131 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131m\u0131z soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 xalq\u0131m\u0131za tan\u0131tmaq v\u0259 h\u0259min \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rl\u0259 d\u00fcnyaya milli q\u00fcdr\u0259timizi n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259k h\u0259r birimizin borcudur.<\/strong><\/p>\n<p>Bu g\u00fcn bel\u0259 unudulmu\u015f soyda\u015flar\u0131m\u0131zdan biri haqda dan\u0131\u015faca\u011f\u0131q.<\/p>\n<p>Onun soyad\u0131 da \u00f6z\u00fc v\u0259 h\u0259yat\u0131 kimi qeyri-adidir &#8211; \u00c7ayxorski. \u00c7ayxor &#8211; bizim anlamda &#8220;\u00e7ay h\u0259v\u0259skar\u0131&#8221;, &#8220;\u00e7ay xo\u015flayan&#8221; dem\u0259kdir. O is\u0259 n\u0259 \u00e7ay h\u0259v\u0259skar\u0131 olub, n\u0259 d\u0259 \u00e7ay i\u00e7\u0259n. \u00d6z\u00fcn\u00fcn yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, o zaman insanlar, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f, yaxud tan\u0131nmaq iddias\u0131nda olanlar \u00f6zl\u0259rin\u0259 do\u011fuldu\u011fu yerin ad\u0131, h\u0259m d\u0259 rus dilind\u0259n g\u0259l\u0259n &#8220;skiy&#8221; sonlu\u011fu il\u0259 soyad g\u00f6t\u00fcr\u0259rmi\u015fl\u0259r &#8211; \u015eu\u015finski, K\u0259ng\u0259rlinski, \u0130r\u0259vanski, \u015e\u0259kinski v\u0259 s. Babalar\u0131 islam dininin qat\u0131 t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fi oldu\u011funa g\u00f6r\u0259, qohumlar\u0131 ona do\u011fuldu\u011fu Basarke\u00e7\u0259r rayononun \u00c7ax\u0131rl\u0131 k\u0259ndinin ad\u0131 il\u0259 soyad g\u00f6t\u00fcrm\u0259yi\u00a0 q\u0259ti qada\u011fan edirl\u0259r. &#8220;\u00c7ax\u0131rlinski&#8221; soyad\u0131 n\u0259slin ad\u0131n\u0131n \u00e7ax\u0131rla, \u015f\u0259rabla ba\u011flanmas\u0131 say\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 tamamil\u0259 yolverilm\u0259z hesab edilir. Bel\u0259likl\u0259, g\u0259nc v\u0259 m\u00fcdrik Abbas \u00f6z\u00fcn\u0259 &#8220;\u00e7ax\u0131r&#8221;la yox, &#8220;\u00e7ay&#8221;la ba\u011fl\u0131 soyad g\u00f6t\u00fcrm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259lir. \u00c7ox d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259nd\u0259n sonra &#8220;\u00c7ayski&#8221;, &#8220;\u00c7ayi\u00e7\u0259nski&#8221;, &#8220;\u00c7ayxo\u015flayanski&#8221; kimi variantlardan &#8220;\u00c7ayxorski&#8221;\u00a0 variant\u0131n\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 qal\u0131r, bu zaman\u00a0 h\u0259min s\u00f6z\u00fcn do\u011fuldu\u011fu \u00c7ax\u0131rl\u0131 k\u0259ndi il\u0259 ox\u015far s\u0259sl\u0259nm\u0259si d\u0259 h\u0259lledici rol oynay\u0131r.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, \u0259n gizli t\u0259dqiqatlarla m\u0259\u015f\u011ful oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130-d\u0259 ad\u0131 he\u00e7 yerd\u0259 yaz\u0131lmayan, \u0130qor Kur\u00e7atov, Sergey Korolyov kimi &#8220;m\u0259xfi aliml\u0259r&#8221; siyah\u0131s\u0131nda olan Abbas \u00c7ayxorskinin bu m\u00fc\u0259mmal\u0131 soyad\u0131 uzun ill\u0259r ham\u0131dan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, do\u011fma xalq\u0131ndan da gizl\u0259dilmi\u015fdir. Ancaq d\u0259mir p\u0259rd\u0259l\u0259r g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fckd\u0259n sonra istedadl\u0131 h\u0259myerlimizd\u0259n birc\u0259 add\u0131m ir\u0259lid\u0259 olan \u0130qor Kur\u00e7atova 3 d\u0259f\u0259 Sosialist \u018fm\u0259yi Q\u0259hr\u0259man\u0131, 3 d\u0259f\u0259 &#8220;Lenin&#8221; ordeni, ba\u015fqa \u00e7oxsayl\u0131 ordenl\u0259r verildiyi, bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 SSR\u0130 Ali Sovetinin deputat\u0131 se\u00e7ildiyi, says\u0131z-hesabs\u0131z t\u0259ltifl\u0259rl\u0259 m\u00fckafatland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131, d\u00f6vl\u0259t hesab\u0131na onun \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r bir \u015f\u0259raiti olan x\u00fcsusi imar\u0259t in\u015fa edilib \u015f\u0259xsi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 verildiyi, o d\u00f6vrd\u0259 yaln\u0131z SSR\u0130-nin \u0259n y\u00fcks\u0259k\u00a0 r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin istifad\u0259 etdiyi Z\u0130S-110 avtomobilinin ba\u011f\u0131\u015flan\u0131ld\u0131\u011f\u0131, maa\u015f\u0131n\u0131n ikiqat art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131, ona v\u0259 h\u0259yat yolda\u015f\u0131na SSR\u0130 \u0259razisind\u0259 d\u0259miryolda, su v\u0259 hava n\u0259qliyyat\u0131nda pulsuz gedi\u015f-g\u0259li\u015f haqq\u0131 v\u0259 dig\u0259r \u00e7oxsayl\u0131 imtiyazlar verildiyi halda 12 il SSR\u0130 n\u00fcv\u0259 reaktorlar\u0131n\u0131n q\u0259bulu \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259zif\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f Abbas \u00c7ayxorskiy\u0259 he\u00e7 bir diqq\u0259t yetirilm\u0259mi\u015f, onun ald\u0131\u011f\u0131 yegan\u0259 t\u0259ltif (m\u00fcharib\u0259 t\u0259ltifl\u0259rini saymasaq) 2004-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n f\u0259xri doktoru ad\u0131 olmu\u015fdur. \u00dcst\u0259lik, 1997-ci ild\u0259 (80 ya\u015f\u0131nda) \u0259dal\u0259tsizlikl\u0259rd\u0259n bez\u0259r\u0259k AB\u015e-a, o\u011flunun yan\u0131na k\u00f6\u00e7m\u0259k ist\u0259y\u0259n Abbas \u00c7ayxorskiy\u0259 qar\u015f\u0131 n\u00f6vb\u0259ti h\u00f6rm\u0259tsizlik n\u00fcmayi\u015f etdiribl\u0259r. Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131 onun SSR\u0130 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 g\u0259rgin, halal \u0259m\u0259yi il\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyi b\u00fct\u00fcn elmi adlar\u0131, titullar\u0131n\u0131 geri alm\u0131\u015f, h\u0259m\u00e7inin \u00f6z elmi istiqam\u0259ti sah\u0259sind\u0259 he\u00e7 bir \u00f6lk\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fmamaq v\u0259 t\u0259dqiqat aparmamaq haqq\u0131nda r\u0259smi raz\u0131l\u0131q s\u0259n\u0259di imzalatm\u0131\u015flar. Bununla da, ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130-nin tarixi boyu t\u0259tbiq etdiyi qanunlarda oldu\u011fu kimi, \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin, h\u0259tta d\u00fcnyan\u0131n q\u0259bul etdiyi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin obyektiv motivasiyal\u0131 q\u0259rar\u0131na m\u0259h\u0259l qoymadan, haqs\u0131z olaraq, onlar\u0131n h\u0259r \u015feyini \u0259lind\u0259n ald\u0131\u011f\u0131 kimi, Rusiya Federasiyas\u0131 da Abbas \u00c7ayxorski kimi b\u00f6y\u00fck xidm\u0259tl\u0259ri olan bir \u015f\u0259xsiyy\u0259ti elmin tarixi s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259n silm\u0259k ist\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>Halbuki&#8230; 1947-ci ild\u0259 ali m\u0259kt\u0259bi bitir\u0259nd\u0259n sonra (1939-cu ild\u0259 Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin\u00a0 Kimya fak\u00fclt\u0259sin\u0259 daxil olsa da, 1941-ci ild\u0259 m\u00fcharib\u0259 ba\u015fland\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259hsilini yar\u0131m\u00e7\u0131q qoyub c\u0259bh\u0259y\u0259 yollan\u0131r, 1945-ci ild\u0259 qay\u0131d\u0131b\u00a0 BDU-ya b\u0259rpa edilir. Tezlikl\u0259 onu t\u0259hsil \u0259la\u00e7\u0131s\u0131 kimi SSR\u0130 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 Leninqrad Universitetinin Kimya fak\u00fclt\u0259sinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc kursuna, yenic\u0259 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f radiokimya b\u00f6lm\u0259sin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcrl\u0259r, bu bar\u0259d\u0259 bir q\u0259d\u0259r \u0259trafl\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da qeydl\u0259r olacaq) t\u0259yinatla \u00c7elyabinskd\u0259 t\u0259\u015fkil olunmu\u015f Atom m\u0259rk\u0259zin\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n Abbas \u00c7ayxorski sovet n\u00fcv\u0259 texnologiyas\u0131n\u0131n atas\u0131 say\u0131lan \u0130qor Kur\u00e7atovun yan\u0131nda i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. \u00c7elyabinskin yan\u0131nda sovet rejimi \u00fc\u00e7\u00fcn xarakterik olan\u00a0 qapal\u0131 bir \u015f\u0259h\u0259rcik m\u00f6vcud idi. &#8220;\u00c7elyabinsk &#8211; 40&#8221; adlanan \u0259razid\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan Kur\u00e7atov uran reaktoru \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259yirdi. B\u00fct\u00fcn SSR\u0130-d\u0259n \u0259n savadl\u0131 g\u0259nc kimya\u00e7\u0131lar m\u0259hz buraya g\u00f6nd\u0259rilirdi. Abbas da onlardan biri olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 Abbas \u00c7ayxorski \u0130qor Kur\u00e7atovun diqq\u0259tini c\u0259lb edir. Apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar zaman\u0131 x\u00fcsusi vakuum qur\u011fusunun yarad\u0131lmas\u0131 z\u0259rur\u0259ti yaran\u0131r. Bu qur\u011fu olmasa, atom bombas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131ndan s\u00f6hb\u0259t ged\u0259 bilm\u0259zdi. Kur\u00e7atov bu bar\u0259d\u0259 Moskvaya m\u0259lumat verir. Moskvadan ona deyirl\u0259r ki, buradak\u0131 son texniki imkanlarla h\u0259min qur\u011funun yarad\u0131lma prosesi \u0259n az\u0131 bir il \u00e7\u0259k\u0259 bil\u0259r. T\u0259dqiqatlara is\u0259 ara verm\u0259k olmazd\u0131, ona g\u00f6r\u0259 Kur\u00e7atov alternativ yollar axtarma\u011fa ba\u015flay\u0131r. Q\u0259rara g\u0259lir ki, yan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan g\u0259nc kimya\u00e7\u0131lara bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n dan\u0131\u015fs\u0131n. Bel\u0259 d\u0259 olur. O, g\u0259ncl\u0259ri toplay\u0131r v\u0259 iclasda onlara bu qur\u011funun q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131n vacib oldu\u011funu bildirir. Kimya\u00e7\u0131lardan yaln\u0131z Abbas bu i\u015fi \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. \u0130qor Kur\u00e7atov qafqazl\u0131 bu o\u011flan\u0131n c\u0259sar\u0259tin\u0259 heyr\u0259t olaraq ona vaxt verir. Abbas \u00c7ayxorskinin iti z\u0259kas\u0131 bu hadis\u0259d\u0259n sonra daha qabar\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 ortaya \u00e7\u0131x\u0131r. Bel\u0259 ki, c\u0259mi bir ay m\u00fcdd\u0259tind\u0259 Abbas vakuum qur\u011fusunun layih\u0259sini Kur\u00e7atova t\u0259qdim edir. Bu bar\u0259d\u0259 Abbas \u00c7ayxorski xatir\u0259l\u0259rind\u0259 yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;Qaydalara g\u00f6r\u0259, biz h\u0259r d\u0259qiq\u0259 Kur\u00e7atovun yan\u0131na gir\u0259 bilm\u0259zdik. Yaln\u0131z h\u0259ft\u0259d\u0259 bir d\u0259f\u0259 onunla g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259k imkan\u0131m\u0131z var idi. Layih\u0259ni ona t\u0259qdim etm\u0259li idim v\u0259 t\u0259cili olaraq q\u0259bul ota\u011f\u0131na\u00a0 yax\u0131nla\u015fd\u0131m. Kur\u00e7atovun qap\u0131s\u0131nda h\u0259mi\u015f\u0259 polkovnik r\u00fctb\u0259li h\u0259rb\u00e7il\u0259r dayan\u0131rd\u0131. Onlara m\u0259ruz\u0259 etdikd\u0259n sonra bir saat g\u00f6zl\u0259dim, n\u0259hay\u0259t\u00a0 m\u0259ni i\u00e7\u0259ri buraxd\u0131lar. Kur\u00e7atov layih\u0259y\u0259 bax\u0131b m\u0259ni yola sald\u0131. Bir saat sonra yenid\u0259n \u00e7a\u011f\u0131rtd\u0131rd\u0131. G\u00f6zl\u0259rin\u0259 inana bilmirdi. T\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259 &#8220;Af\u0259rin&#8221;, &#8211; dedi. D\u0259rhal, el\u0259 m\u0259nim yan\u0131mdaca sevin\u0259-sevin\u0259 Moskvaya z\u0259ng ed\u0259r\u0259k vakuum qur\u011fusunun layih\u0259sinin haz\u0131r oldu\u011fu bar\u0259d\u0259 m\u0259ruz\u0259 etdi. Moskvadan layih\u0259ni g\u00f6t\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi t\u0259yyar\u0259 g\u00f6nd\u0259rdil\u0259r. \u0130ki aydan sonra is\u0259 vakuum qur\u011fusu art\u0131q \u00c7elyabinskd\u0259 idi&#8221;.<\/p>\n<p>N\u0259hay\u0259t, 8 iyun 1948-ci ild\u0259 ilk sovet atom reaktoru i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131. AB\u015e-\u0131n Naqasaki v\u0259 Xerasimoya atd\u0131\u011f\u0131 atom bombalar\u0131ndan c\u0259mi \u00fc\u00e7 il sonra SSR\u0130-nin \u00f6z n\u00fcv\u0259 silah\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259sind\u0259, m\u00fcst\u0259qil v\u0259 g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t kimi m\u00f6vcud olmaq imkan\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131na yol ver\u0259n silah plutoniyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131nda\u00a0 Abbas \u00c7ayxorskinin m\u00fcst\u0259sna xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur. Radioaktiv elementl\u0259rin kimy\u0259vi xass\u0259l\u0259rinin t\u0259dqiqi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan qrupa daxil edil\u0259n h\u0259myerlimiz elmi i\u015f\u00e7i kimi u\u011furla f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bu d\u00f6vrd\u0259 alim n\u00fcv\u0259 reaktorunun t\u0259hl\u00fck\u0259siz istismar prosesl\u0259rini intensiv \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259dqiq etmi\u015f v\u0259 uran reaktorunda s\u0259naye qrafitinin da\u011f\u0131lma d\u0259r\u0259c\u0259sini tez v\u0259 keyfiyy\u0259tl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259 imkan ver\u0259n &#8220;\u00c7ayxorski portveyni&#8221; yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&#8230;Abbas Abbas\u0259li b\u0259y o\u011flu \u00c7ayxorski 1917-ci il yanvar\u0131n 21-d\u0259 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan\u0131n G\u00f6y\u00e7\u0259 mahal\u0131, Basarke\u00e7\u0259r q\u0259zas\u0131n\u0131n \u00c7ax\u0131rl\u0131 k\u0259ndind\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259lmi\u015fdir. C\u0259mi bir il sonra &#8211; 1918-ci ild\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131ndan qovulan az\u0259rbaycanl\u0131lar aras\u0131nda onun valideynl\u0259ri d\u0259 olmu\u015fdur. Onlar \u0259vv\u0259lc\u0259 A\u011fdama, sonra is\u0259 A\u011fda\u015fa g\u0259libl\u0259r. O vaxt u\u015faq olan Abbas\u0131n yeniyetm\u0259lik ill\u0259ri d\u0259 el\u0259 A\u011fda\u015fda ke\u00e7mi\u015fdir. O, burada orta m\u0259kt\u0259bi bitir v\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rini Bak\u0131da texnikuma verir. 1939-cu ild\u0259 &#8211; 22 ya\u015f\u0131nda Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Universitetinin (indiki BDU) Kimya fak\u00fclt\u0259sin\u0259 daxil olaraq t\u0259hsilini davam etdirir.<\/p>\n<p>\u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ba\u015flayanda Abbas \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kursda oxumas\u0131na baxmayaraq, t\u0259hsilini yar\u0131m\u00e7\u0131q qoyaraq k\u00f6n\u00fcll\u00fc c\u0259bh\u0259y\u0259 yollan\u0131r. O, iki ay Bak\u0131 artilleriya m\u0259kt\u0259bind\u0259 t\u0259hsil al\u0131r, 1941-ci ilin avqustunda Kr\u0131m c\u0259bh\u0259sin\u0259 yollanan Abbas C\u0259nubi Qafqaz v\u0259 \u015eimali Qafqaz c\u0259bh\u0259l\u0259rind\u0259 vuru\u015fur. 1942-ci ild\u0259 is\u0259 a\u011f\u0131r yaralan\u0131r. Onu t\u0259rxis etm\u0259k ist\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259, raz\u0131 olmur v\u0259 yaral\u0131 halda yatd\u0131\u011f\u0131 hospitaldan qa\u00e7araq birba\u015fa c\u0259bh\u0259y\u0259 qay\u0131d\u0131r. O, ba\u015f serjant r\u00fctb\u0259si il\u0259 \u00f6n c\u0259bh\u0259y\u0259 gedir v\u0259 48-ci at\u0131c\u0131 alay\u0131nda telefon rabit\u0259si b\u00f6lm\u0259sin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edir. M\u00fcharib\u0259nin bitm\u0259sin\u0259 \u00fc\u00e7 ay qalm\u0131\u015f (1945-ci ilin yanvar ay\u0131nda) Kalininqrad istiqam\u0259tind\u0259 ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 a\u011f\u0131r yaralanan Abbas bu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi \u015f\u00fcca\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 3-c\u00fc d\u0259r\u0259c\u0259li &#8220;\u015e\u00f6hr\u0259t&#8221; ordeni il\u0259 t\u0259ltif olunur. Yen\u0259 d\u0259 c\u0259bh\u0259y\u0259 qay\u0131d\u0131r v\u0259\u00a0 1945-ci il aprel ay\u0131n\u0131n 21-d\u0259 Pillau (indiki Baltiysk, Kalininqrad vilay\u0259ti) \u015f\u0259h\u0259ri u\u011frunda ged\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Abbas q\u0259hr\u0259manl\u0131qlar\u0131na g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259nir v\u0259 iyun ay\u0131nda ona Q\u0131z\u0131l Ulduz ordeni t\u0259qdim edilir.<\/p>\n<p>Ham\u0131n\u0131n t\u0259hsilini davam etdirm\u0259y\u0259c\u0259yini, etdirs\u0259 bel\u0259, he\u00e7 bir nailiyy\u0259t \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fc Abbas \u00c7ayxorski m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra Bak\u0131ya qay\u0131d\u0131r, universitetd\u0259 t\u0259hsilini davam etdirm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r v\u0259 tezlikl\u0259 onu t\u0259hsil \u0259la\u00e7\u0131s\u0131 kimi SSR\u0130 Xalq Komissarlar\u0131 Sovetinin q\u0259rar\u0131 il\u0259 Leninqrad Universitetinin Kimya fak\u00fclt\u0259sinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc kursuna, yenic\u0259 a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f radiokimya b\u00f6lm\u0259sin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcrl\u0259r. &#8220;Elmsiz h\u0259yat\u0131m \u00f6z m\u0259nas\u0131n\u0131 itirmi\u015f olard\u0131&#8221;, &#8211; dey\u0259n \u00c7ayxorski BDU-da t\u0259hsil ald\u0131\u011f\u0131 ill\u0259rd\u0259 elmi f\u0259aliyy\u0259tl\u0259 ciddi maraqlan\u0131rd\u0131. O, yax\u015f\u0131 akademik g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri v\u0259 dig\u0259r u\u011furlar\u0131 il\u0259 qrup yolda\u015flar\u0131 v\u0259 h\u0259mkurslar\u0131 aras\u0131nda h\u0259mi\u015f\u0259 f\u0259rql\u0259nir v\u0259 Stalin t\u0259qa\u00fcd\u00fc al\u0131rd\u0131. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 onu Leninqrad D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 yeni &#8220;Radiokimya&#8221; \u015f\u00f6b\u0259sind\u0259 t\u0259hsilini davam etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn SSR\u0130-nin b\u00fct\u00fcn apar\u0131c\u0131 ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin \u0259n yax\u015f\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259ri siyah\u0131s\u0131na daxil etmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>1947-ci ild\u0259 o, \u00c7elyabinskd\u0259 t\u0259\u015fkil olunmu\u015f Atom m\u0259rk\u0259zin\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir v\u0259 burada \u0130qor Kur\u00e7atovla birlikd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. T\u0259l\u0259b\u0259 yolda\u015f\u0131 il\u0259 ail\u0259 qurur v\u0259 1953-c\u00fc ild\u0259 \u00c7elyabinskd\u0259\u00a0 \u00f6vlad\u0131 Aleksandr d\u00fcnyaya g\u0259lir.<\/p>\n<p>Tezlikl\u0259 ail\u0259 Leninqrada qay\u0131d\u0131r v\u0259 Abbas \u00c7ayxorski Radium institutunda i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. H\u0259min d\u00f6vr\u00fc xat\u0131rlayaraq o\u011flu Aleksandr yaz\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;Bilirdim ki, atam ciddi v\u0259 qapal\u0131 elmi t\u0259dqiqatla m\u0259\u015f\u011fuldur v\u0259 \u00e7ox m\u0259xfi sistemd\u0259 i\u015fl\u0259yir, ancaq uzun ill\u0259r onun hans\u0131 v\u0259zif\u0259ni tutdu\u011fu, hans\u0131 r\u00fctb\u0259ni da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn sirr idi. Xat\u0131rlay\u0131ram ki, birinci d\u0259f\u0259 onun general r\u00fctb\u0259sind\u0259 oldu\u011funu e\u015fid\u0259nd\u0259 heyr\u0259td\u0259n g\u00f6z\u00fcm k\u0259ll\u0259m\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131. B\u00fct\u00fcn \u00f6mr\u00fc boyu o, \u00e7ox t\u0259vaz\u00f6kar insan olub, i\u015f\u0259 piyada gedirdi, onun vacib fiqur oldu\u011funu t\u0259sdiq ed\u0259c\u0259k he\u00e7 bir simvol v\u0259 imtiyaza sahib deyildi, he\u00e7 ma\u015f\u0131n\u0131 da yox idi. Onun f\u0259aliyy\u0259tinin m\u0259xfiliyinin yegan\u0259 \u0259lam\u0259ti o idi ki, ev\u0259 qonaq g\u0259l\u0259nd\u0259 (qonaq is\u0259 ya m\u0259nim, ya da anam\u0131n yan\u0131na g\u0259lirdi, atam qapal\u0131 insan idi) atam \u015fkafda d\u00fcz\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 ixtisas\u0131na aid olan kitablar\u0131n \u00fcst\u00fcn\u00fc ya\u015f\u0131l v\u0259r\u0259ql\u0259 qapay\u0131rd\u0131&#8230; H\u0259tta uzun ill\u0259r sonra, art\u0131q Amerikada ya\u015fayanda atam i\u015fi bar\u0259d\u0259 he\u00e7 n\u0259 dan\u0131\u015fm\u0131rd\u0131 v\u0259 deyirdi: &#8220;\u0130ndi AB\u015e-da olma\u011f\u0131m, SSR\u0130-nin daha m\u00f6vcud olmama\u011f\u0131 o dem\u0259k deyil ki, sirr a\u00e7mamaqla ba\u011fl\u0131 \u00fcz\u0259rim\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fcm \u00f6hd\u0259likl\u0259r q\u00fcvv\u0259d\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcb&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>O ill\u0259rin ab-havas\u0131n\u0131 \u0259yani g\u00f6st\u0259r\u0259n daha bir fakt\u0131 Aleksandr bel\u0259 xat\u0131rlay\u0131r: &#8220;M\u0259ni 1973-c\u00fc ild\u0259 Leninqrad universitetind\u0259n qovdular, h\u0259min vaxt rektor atam\u0131n\u00a0 yax\u0131n dostu idi. Ancaq bu dostun n\u0259 Aleksandr\u0131n oradan qovulmas\u0131ndan, n\u0259 d\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 h\u0259min universitetd\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259 olmas\u0131ndan x\u0259b\u0259ri var idi. Bir s\u00f6zl\u0259, &#8220;tan\u0131\u015fl\u0131q&#8221;, &#8220;tap\u015f\u0131rma&#8221; kimi imtiyazlar Abbas \u00c7ayxorskiy\u0259 tamamil\u0259 yad idi ki, bu da h\u0259min insan\u0131n v\u0259 d\u00f6vr\u00fcn d\u0259y\u0259rl\u0259rini \u0259yani \u0259ks etdirir&#8221;.<\/p>\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, ali m\u0259kt\u0259bd\u0259n qovulan Aleksandr orduya xidm\u0259t\u0259 yollan\u0131r v\u0259 2 il h\u0259rbi xidm\u0259tini Bak\u0131da &#8211; &#8220;Salyan kazarmalar\u0131&#8221;n\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yerl\u0259\u015fmi\u015f M\u00fclki m\u00fcdafi\u0259 alay\u0131nda \u00e7\u0259kir, 2 il \u0259rzind\u0259 neft m\u0259d\u0259nl\u0259rind\u0259, Bak\u0131 \u015ein zavodunda v\u0259 s. yerl\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n yan\u011f\u0131nlar\u0131n s\u00f6nd\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259 i\u015ftirak edir, i\u015finin \u00f6hd\u0259sind\u0259n u\u011furla g\u0259ldiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 (atas\u0131na g\u00f6r\u0259 yox!) h\u0259rbi xidm\u0259td\u0259n sonra yenid\u0259n universitet\u0259 b\u0259rpa olunur.<\/p>\n<p>1969-cu ild\u0259 Abbas \u00c7ayxorski atom enerjisind\u0259n dinc m\u0259qs\u0259dl\u0259rl\u0259 istifad\u0259 \u00fczr\u0259 SSR\u0130 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri t\u0259yin olunur v\u0259 bu v\u0259zif\u0259d\u0259 SSR\u0130-nin s\u00fcqutuna q\u0259d\u0259r u\u011furla f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Bununla yana\u015f\u0131, o, n\u0259z\u0259ri elmi t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131 da davam etdirir v\u0259 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edir. Abbas \u00c7ayxorski neptunium elementinin kimyas\u0131 sah\u0259sind\u0259 d\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259tli t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 hesab edilir, h\u0259l\u0259 1970-ci ild\u0259 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 elementl\u0259rin d\u00f6vri sistemi c\u0259dv\u0259li (Mendeleyev c\u0259dv\u0259linin modifikasiyas\u0131) SSR\u0130-d\u0259 radiokimya sah\u0259sind\u0259 m\u00fcvafiq fak\u00fclt\u0259l\u0259rin t\u0259dris proqram\u0131na daxil edilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Abbas \u00c7ayxorski 1950-ci ill\u0259rd\u0259n etibar\u0259n kimyan\u0131n n\u0259z\u0259riyy\u0259si il\u0259 d\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olma\u011fa ba\u015flay\u0131r v\u0259 &#8220;Neptun kimyas\u0131&#8221; adl\u0131 monoqrafiya yaz\u0131r. Bu monoqrafiya d\u00fcnyada h\u0259min m\u00f6vzu \u00fczr\u0259 yaz\u0131lan yegan\u0259 elmi \u0259s\u0259rdir. \u018fg\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, radiokimya s\u0259nayesind\u0259 neptunium yaln\u0131z uran v\u0259 plutoniumdan geri qalaraq \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tli yer tutur v\u0259 d\u00fcnyada bu elementin \u0259sas t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 m\u0259hz Abbas \u00c7ayxorskidir, onda istedadl\u0131\u00a0 h\u0259myerlimizin d\u00f6vr\u00fcn y\u00fcks\u0259k m\u00fckafatlar\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u0259m\u0259si\u00a0 ancaq t\u0259\u0259ss\u00fcf do\u011furur. \u00c7\u00fcnki\u00a0 Moskvada 1978-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f neptunium kimyas\u0131na h\u0259sr olunmu\u015f bu yegan\u0259 monoqrafiya d\u00fcnyan\u0131n apar\u0131c\u0131 elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li \u0259s\u0259r kimi q\u0259bul edilmi\u015fdi. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, Abbas \u00c7ayxorski d\u00fcnya miqyas\u0131nda q\u0259bul olunan Nils Bor,\u00a0 Volfqanq Pauli, Dmitri Mendeleyev kimi aliml\u0259rin ideyalar\u0131n\u0131, hipotezl\u0259rini, prinsipl\u0259rini ciddi t\u0259hlil etmi\u015f, \u00f6z\u00fcn\u00fcn daha m\u00fck\u0259mm\u0259l olan alternativ ideyas\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. O, \u00f6z ideyas\u0131n\u0131 t\u0259kc\u0259 n\u0259z\u0259ri m\u00fchakim\u0259l\u0259rl\u0259 yox, apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rinin n\u0259tic\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259sasland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Abbas \u00c7ayxorskinin t\u0259klif etdiyi sxem \u0259sas\u0131nda x\u00fcsusi vakuum qur\u011fusunun yarad\u0131lmas\u0131 uran-qrafit tipli reaktorlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz istifad\u0259sini t\u0259min etmi\u015f v\u0259 bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 n\u00fcv\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131 sah\u0259sind\u0259 daha u\u011furlu n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 edilmi\u015fdir. Kimy\u0259vi elementl\u0259rin atomlar\u0131n\u0131n xass\u0259l\u0259rinin daha yax\u015f\u0131 \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 imkan ver\u0259n be\u015finci kvant \u0259d\u0259dinin kimyaya g\u0259tirilm\u0259si d\u0259 Abbas \u00c7ayxorskinin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. M\u0259hz bu kvant \u0259d\u0259dinin \u0259vv\u0259ll\u0259r m\u0259lum olan d\u00f6rd kvant \u0259d\u0259di il\u0259 birg\u0259 istifad\u0259 olunmas\u0131 elementl\u0259rin atomlar\u0131n\u0131n xass\u0259l\u0259rini daha d\u0259rind\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 imkan vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>Abbas \u00c7ayxorski Mendeleyevin elementl\u0259rin d\u00f6vri sistemi c\u0259dv\u0259lind\u0259n daha m\u00fck\u0259mm\u0259l c\u0259dv\u0259l t\u0259rtib etmi\u015fdir v\u0259 bu c\u0259dv\u0259l art\u0131q d\u00fcnya kimya\u00e7\u0131lar\u0131na \u0259n m\u00fcasir v\u0259 t\u0259kmil c\u0259dv\u0259l kimi m\u0259lumdur. 1949-1985-ci ill\u0259rd\u0259 Abbas \u00c7ayxorskinin 96 elmi v\u0259 texnoloji\u00a0 i\u015fi m\u0259xfi t\u0259dqiqat kimi \u00e7ap olunmu\u015fdur v\u0259 yaln\u0131z Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Qapal\u0131 elmi \u0259d\u0259biyyatlar\u0131 arxivind\u0259 saxlan\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>SSR\u0130-nin s\u00fcqutundan sonra Abbas \u00c7ayxorski h\u0259yat yolda\u015f\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 ya\u015famaq \u00fc\u00e7\u00fcn AB\u015e-a, art\u0131q orada ya\u015fayan o\u011flunun yan\u0131na yollan\u0131r. Bu, 1997-ci ild\u0259 ba\u015f verir v\u0259 h\u0259min vaxt onun art\u0131q 80 ya\u015f\u0131 vard\u0131. O\u011flu Aleksandr xat\u0131rlay\u0131r ki, atas\u0131 h\u0259l\u0259 u\u015faq olark\u0259n bir qara\u00e7\u0131n\u0131n s\u00f6yl\u0259diyi fala inan\u0131rm\u0131\u015f: fal\u00e7\u0131 ona m\u0259\u015fhur alim olaca\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 90 il ya\u015fayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259yibmi\u015f. O c\u00fcr d\u0259 olur: Abbas \u00c7ayxorski art\u0131q 1950-ci ill\u0259rd\u0259 b\u00f6y\u00fck alim idi, \u00f6mr\u00fcn\u00fc is\u0259 91 ya\u015f\u0131nda ba\u015fa vurur.<\/p>\n<p>O, AB\u015e-da da elmi f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirir, molekulyar biologiya il\u0259 maraqlan\u0131r, biokimy\u0259vi fizika problemi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olur, n\u0259z\u0259ri hesablamalarla bitki antioksidantlar\u0131n\u0131n potensial f\u0259aliyy\u0259tini \u00f6yr\u0259nir.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131 boyu \u00fcr\u0259yi\u00a0 Az\u0259rbaycanla d\u00f6y\u00fcn\u0259n Abbas \u00c7ayxorski \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son ill\u0259rind\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 Bak\u0131ya g\u0259lir, Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n f\u0259xri doktoru se\u00e7ilir, Az\u0259rbaycan elminin n\u00fcfuzunu y\u00fcks\u0259ltm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015faraq, AMEA-n\u0131n elmi jurnallar\u0131nda bir s\u0131ra fundamental \u0259s\u0259rl\u0259rini n\u0259\u015fr etdirir. Yax\u0131nlar\u0131 qeyd edirl\u0259r ki, o, t\u0259kc\u0259 SSR\u0130-nin n\u00fcv\u0259 s\u0259nayesi sah\u0259sind\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycanda atom energetikas\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131na k\u00f6m\u0259k ed\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssis kimi xat\u0131rlanma\u011f\u0131 arzulay\u0131rd\u0131. \u00d6z\u00fc d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 qeyd edirdi ki, Az\u0259rbaycan elminin inki\u015faf\u0131na yard\u0131m etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn AB\u015e-da olan h\u0259r bir \u015feyi &#8211; y\u00fcks\u0259k pensiyan\u0131, evi, biofizika sah\u0259sind\u0259 maraql\u0131 i\u015fi qurban verm\u0259y\u0259 haz\u0131ram.<\/p>\n<p>H\u0259mi\u015f\u0259 v\u0259t\u0259n sevgisi il\u0259 ya\u015fayan Abbas \u00c7ayxorski \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259l, onu Bak\u0131da d\u0259fn etm\u0259yi v\u0259siyy\u0259t etmi\u015fdi. Ancaq t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, onun bu arzusunu realla\u015fd\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn olmur. G\u00f6rk\u0259mli h\u0259myerlimiz\u00a0 2008-ci il avqustun 27-d\u0259 AB\u015e-da v\u0259fat edir v\u0259 yaln\u0131z bir ild\u0259n sonra &#8211; 2009-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycana g\u0259l\u0259n o\u011flu Aleksandr \u00c7ayxorski Bak\u0131ya atas\u0131n\u0131n k\u00fcl\u00fc olan urnan\u0131 g\u0259tirir. Onun n\u0259\u015finin k\u00fcl\u00fc, \u00f6z ist\u0259yin\u0259 uy\u011fun olaraq, Bak\u0131n\u0131n k\u00f6hn\u0259 q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn edilir. Abbas \u00c7ayxorski \u00f6z \u015f\u0259r\u0259fli h\u0259yat\u0131, z\u0259hm\u0259ti, istedad\u0131 v\u0259 nailiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 s\u00fcbut edir ki, ad v\u0259 soyad insanlar\u0131 m\u0259\u015fhurla\u015fd\u0131rm\u0131r, h\u0259r k\u0259s \u00f6z bacar\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u0259n u\u011fursuz hesab edil\u0259 bil\u0259n ad\u0131, soyad\u0131 da tarixin yadda\u015f\u0131na yaza, ona \u015f\u00f6hr\u0259t g\u0259tir\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>SSR\u0130 n\u00fcv\u0259 reaktorlar\u0131n\u0131n q\u0259bulu \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131n\u0131n s\u0259dri, neptunium elementinin kimyas\u0131 sah\u0259sind\u0259 d\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259tli t\u0259dqiqat\u00e7\u0131, kimya elml\u0259ri doktoru, professor, general-mayor Abbas \u00c7ayxorski xalq\u0131m\u0131z\u0131n yeti\u015fdirdiyi nadir \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n biridir. Hesab edir\u0259m ki, v\u0259t\u0259nimizin bel\u0259 l\u0259yaq\u0259tli \u00f6vladlar\u0131n\u0131 yax\u0131ndan tan\u0131maq, d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259k, d\u00fcnyaya tan\u0131tmaq h\u0259r bir az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259s v\u0259zif\u0259sidir.<\/p>\n<p><em>525.az<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Misir M\u018fRDANOV AMEA Riyaziyyat v\u0259 Mexanika \u0130nstitutunun direktoru, fizika-riyaziyyat elml\u0259ri doktoru, professor Biz xalq\u0131m\u0131z\u0131n yeti\u015fdirdiyi v\u0259 f\u0259xr etm\u0259li oldu\u011fumuz soyda\u015flar\u0131m\u0131za yet\u0259rinc\u0259 qiym\u0259t verm\u0259yi bacar\u0131r\u0131qm\u0131? Bu bacar\u0131qlar\u0131m\u0131z\u0131 ba\u015fqa xalqlarla m\u00fcqayis\u0259d\u0259 ver\u0259r\u0259k f\u0259rqi g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yir\u0259m. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0130taliyan\u0131n Paqanini adl\u0131 bir skripka ifa\u00e7\u0131s\u0131 o q\u0259d\u0259r reklam edilib, loru dild\u0259 des\u0259k, &#8220;\u015fi\u015firdilib&#8221; ki, 1840-c\u0131 ild\u0259 v\u0259fat ets\u0259 d\u0259, onu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":45526,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[77],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45525"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=45525"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45525\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":45531,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/45525\/revisions\/45531"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media\/45526"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=45525"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=45525"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.imm.az\/exp\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=45525"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}